Bir mesajı okuyup neden gerildiğini anlayamadığın, aynı düşünceye tekrar tekrar döndüğün ya da bir kararın ardından kendine şaşırdığın oldu mu? Kendimizi tanıdığımızı düşünürüz; yine de günlük tepkilerimiz bazen bize yabancı gelir. Zihinsel farkındalık, bu anları merakla incelemek ve içimizde olup bitenlere daha dikkatli yaklaşmak için bir başlangıç sunar.
Algı, düşünce, duygu, sezgi ve sessizlik üzerinden ilerleyen bu yazı, kendini tanımak için beş bakış açısı öneriyor. Bu başlıklar bilimsel olarak saptanmış beş ayrı zihin türünü temsil etmiyor; gündelik deneyimleri psikoloji ve felsefe eşliğinde değerlendirmeye yardımcı bir çerçeve oluşturuyor.
Zihinsel farkındalık ve kendini tanımak
Felsefede özbilgi, kişinin kendi düşünceleri, duyguları, inançları ve istekleri hakkında bilgi sahibi olmasıyla ilgilidir. Bu bilgiye nasıl ulaştığımız ve ne kadar güvenebileceğimiz ise tartışmalıdır. İç dünyamıza yakın olmamız, kendimizle ilgili her yorumumuzun doğru olduğu anlamına gelmez. Bu tartışma için Stanford Felsefe Ansiklopedisi’nin özbilgi maddesine bakılabilir.
Buradan gündelik hayata taşıyabileceğimiz soru basittir: Kendim hakkında söylediğim şeyler hangi deneyimlere dayanıyor? “Ben hep böyleyim” dediğimde gerçekten tekrar eden bir davranışı mı tarif ediyorum, yoksa birkaç olaydan kalıcı bir kimlik mi çıkarıyorum? Kendini tanımak, kendine verdiğin bu cevapları yeniden gözden geçirmeye açık olmaktır.
1. Algı: Olanla ona verdiğin anlamı ayırmak
Bir arkadaşının kısa cevap verdiğini düşün. Gözlemlediğin olay, mesajın kısa olmasıdır. “Bana kızgın” veya “Artık beni önemsemiyor” cümleleri ise senin yorumlarındır. Arkadaşın gerçekten kızgın olabilir; işi yoğun olabilir veya mesajlaşma alışkanlığı böyle olabilir. Elindeki bilgi, bu seçeneklerin hangisinin doğru olduğunu henüz göstermeyebilir.
Bu ayrımı yapmak, yaşadığın rahatsızlığı küçümsemek zorunda olduğun anlamına gelmez. Hem kırılmış hissedebilir hem de karşı tarafın niyetinden emin olmadığını kabul edebilirsin. Gündelik bir anlaşmazlıkta bu açıklık, konuşmaya farklı bir yerden başlamanı sağlayabilir: “Mesajın kısa gelince aramızda bir sorun olduğunu düşündüm; doğru mu anladım?”
Küçük bir deneme yap: Bugün seni etkileyen bir olayı yaz. Altına yalnızca gözlemlediğin ayrıntıları, ardından kendi yorumunu ekle. Son olarak başka bir olası açıklama düşün. Amaç, en olumlu hikâyeyi seçmekten çok, hangi sonuca hangi bilgiyle ulaştığını görmektir. Konunun devamı için İnanç Gerçekliği Değiştirir mi? Zihnin Görünmeyen Filtreleri yazısını okuyabilirsin.
2. Düşünce: Kendi akıl yürütmeni incelemek
Psikolojide metabiliş, kişinin kendi bilişsel süreçlerini değerlendirmesiyle ilgilidir. Fleming ve Lau’nun çalışması, özellikle bir yargının doğruluğuyla o yargıya duyulan güven arasındaki ilişkiyi ele alır. Bir cevaptan çok emin olmak ve cevabın doğru olması farklı meselelerdir. Fleming ve Lau, 2014.
Bu ayrımı kendi iç konuşmana da bir soru olarak taşıyabilirsin. “Bu işi başaramam” dediğinde, bu cümleyi destekleyen somut bilgi ne? Daha önce bir kez zorlanmış olman mı, hazırlık eksikliği mi, yoksa henüz denemediğin bir şeyin belirsizliği mi? Her seçeneğin gerektirdiği adım farklıdır: hazırlık yapmak, yardım istemek veya küçük bir deneme gerçekleştirmek.
Kendine daha dikkatli sorular sormak, bütün düşüncelerini kusurlu saymak değildir. Doğru bir eleştiriyi kabul etmek de bu sürecin parçasıdır. Bir sınavda yeterince çalışmadıysan bunu görmek işe yarar; buradan “Ben hiçbir konuda başarılı olamam” sonucuna gitmek ise başka bir iddiadır. O iddianın da ayrıca dayanağa ihtiyacı vardır.
Düşünmek seni sürekli aynı soruya geri getiriyorsa, kendine “Şimdi hangi yeni bilgiyi arıyorum?” diye sorabilirsin. Cevap bulamıyorsan bir ara vermeyi veya yapabileceğin tek bir adımı seçmeyi deneyebilirsin. Bu konuyu Overthinking Nedir? Aşırı Düşünmeyi Durdurmanın 7 Yolu yazısında daha ayrıntılı ele alıyorum.
3. Duygu: Hissettiğin şeyi adlandırmak
“Kötüyüm” dediğinde çok farklı deneyimleri tek kelimeye sığdırmış olabilirsin. Hayal kırıklığı, öfke, özlem veya mahcubiyet birbirinden farklı sorular doğurur. Bir konuşmanın ardından ne hissettiğini tarif etmeyi dene: “Sözüm kesildiğinde kırıldım; anlatacaklarımın dinlenmesini istiyordum.” Böylece yalnızca duyguyu değil, yaşadığın durumu da daha açık ifade etmiş olursun.
Lieberman ve çalışma arkadaşlarının 2007 tarihli deneyinde, olumsuz duygusal görselleri sözcüklerle etiketlemek bazı beyin bölgelerinin, özellikle amigdalanın tepkisinde azalmayla ilişkili bulunmuştur. Bu laboratuvar sonucu, her duyguyu adlandırmanın her durumda rahatlama sağlayacağını göstermez. Lieberman ve diğerleri, 2007.
Gündelik bir notta üç ayrı cümle kurabilirsin: “Ne oldu?”, “Ne hissettim?” ve “Şimdi ne yapmak istiyorum?” Örneğin bir eleştiri seni utandırmış olabilir; açıklama istemek, eleştirinin haklı kısmını düşünmek veya konuşmaya daha sonra dönmek isteyebilirsin. Duygunu kabul ederken vereceğin cevabı ayrıca seçebilirsin. Kendine karşı dürüstlük, bütün tepkilerini hemen eyleme dönüştürmeyi gerektirmez.
4. Sezgi: İlk izlenime hangi koşullarda güvenilir?
Sezgi, bazen bir kararın gerekçesini tek tek açıklayamadan belli bir sonuca yakın hissetmektir. Kahneman ve Klein, sezgisel uzmanlığın güvenilirliğini değerlendirirken ortamın öngörülebilirliğine ve kişinin o ortamın düzenliliklerini öğrenme fırsatına dikkat çeker. Hissettiğimiz kesinlik, tek başına yargımızın doğruluğunu göstermeye yetmez. Kahneman ve Klein, 2009.
Buradan çıkarabileceğimiz pratik soru şudur: Bu konuda gerçekten deneyimim var mı? Örneğin yıllardır yaptığın bir işte bir ayrıntının ters gittiğini fark edebilirsin. İlk kez karşılaştığın bir insan hakkında aynı hızla vardığın hükmün dayanakları ise daha belirsiz olabilir. Bu örnekler, araştırmanın günlük yaşama uygulanmasına yönelik yorumlardır.
Bir ilk izlenimi yazarken yanında hangi ayrıntıyı fark ettiğini de belirt. Daha sonra ne olduğunu görüp notuna dön. Hem isabetli hem de hatalı izlenimlerini kaydetmeye çalış. Örneğin bir toplantının zor geçeceğini düşünmüşsen, gerçekten ne yaşandığını ayrıca yaz. Böyle bir kayıt, kendi kararlarını yalnızca aklında kalan başarılı tahminler üzerinden anlatıp anlatmadığını incelemene yardımcı olabilir.
5. Sessizlik: Dikkatine alan açmak
Sessiz bir an, iç konuşmanı daha belirgin duymana fırsat verebilir. Gün boyunca müzik, bildirimler ve konuşmalarla meşgulken hangi soruların zihninde kaldığını fark etmeyebilirsin. Telefonu birkaç dakika kenara koyup pencerenin önünde oturmayı deneyebilirsin. Bu arada aklına bir yapılacak işin veya yarım kalmış bir konuşmanın gelmesi olağandır.
NCCIH, bilinçli farkındalığı dikkati veya farkındalığı yargılamadan şimdiki ana yöneltmekle açıklar. Bu yaklaşım, deneyimini hemen değerlendirmeden fark etmeye davet eder. NCCIH: Meditasyon ve Bilinçli Farkındalık.
Kısa bir deneme sırasında ayaklarının yere temasına, çevrendeki bir sese veya gördüğün bir ayrıntıya dikkat verebilirsin. Aklına başka bir düşünce geldiğinde onu fark edip seçtiğin ayrıntıya dönmeyi dene. Sana uygun gelmiyorsa uygulamayı bırakabilir, kısa bir yürüyüşte çevreni gözlemleyebilirsin. Sessizliğin Gücü: Doğa, Zihin ve İçsel Bilgelik yazısı bu konuya farklı bir pencere açıyor.
Fark ettiğini gündelik hayata taşımak
Bir akşam beş kısa not almayı deneyebilirsin: Bugün hangi olayı yorumladım? Hangi düşüncemin dayanağını sorguladım? Hangi duyguyu adlandırdım? Hangi ilk izlenimimi kontrol etmek istiyorum? Birkaç dakikalık duraklamada ne fark ettim? Bu soruların hepsine cevap vermen gerekmez; sana anlamlı gelen birinden başlayabilirsin.
Ardından yarın için küçük bir davranış seç: belirsiz bir mesajı açıklığa kavuşturmak, zorlandığın iş için hazırlık yapmak veya bir konuşmada ihtiyacını açıkça söylemek. Böylece kendin hakkında düşündüklerini yeni bir deneyimle karşılaştırabilirsin. Bir hafta sonra notlarına döndüğünde neleri farklı yorumladığına bak. Merakını canlı tutmak, kendine verdiğin kalıcı etiketleri gözden geçirmek için değerli bir alışkanlık olabilir.
Sıkça sorulan sorular
Zihinsel farkındalık ile metabiliş aynı şey mi?
Bu yazıda zihinsel farkındalık, düşünce ve duygularını incelemeyi kapsayan geniş bir ifade olarak kullanılıyor. Metabiliş ise özellikle kendi bilişsel süreçlerini değerlendirmekle ilgilidir. Kavramlar ilişkilidir; kullanım alanları tamamen örtüşmez.
Bu beş boyut bilimsel bir sınıflandırma mı?
Hayır. Algı, düşünce, duygu, sezgi ve sessizlik, yazının düşünme çerçevesini oluşturuyor. İlgili araştırmalar belirli süreçleri inceler; bu beş başlığın birlikte doğrulandığını ileri sürmüyoruz.
Kendimi tanımak için sürekli kendimi analiz etmeli miyim?
Bütün gün kendini incelemek zorunda değilsin. Bir olay üzerine kısa bir not almak ve daha sonra günlük işlerine dönmek, bu yazıdaki soruları denemek için yeterli bir başlangıç olabilir.
Sezgilerimi dikkate alabilir miyim?
İlk izlenimini bir başlangıç olarak dikkate alabilir, ardından elindeki bilgiyi kontrol edebilirsin. Sonuçları önemli bir kararda, deneyimini ve somut kanıtları ayrıca değerlendirmek yerinde olur.
Kaynaklar
Fleming, S. M. ve Lau, H. C. (2014). How to measure metacognition. Frontiers in Human Neuroscience, 8, 443.
Lieberman, M. D. ve diğerleri (2007). Putting feelings into words. Psychological Science, 18(5), 421–428.
Kahneman, D. ve Klein, G. (2009). Conditions for intuitive expertise: A failure to disagree. American Psychologist, 64(6), 515–526.
Stanford Encyclopedia of Philosophy. Self-Knowledge.
National Center for Complementary and Integrative Health. 8 Things to Know About Meditation and Mindfulness.