
Para hakkında konuşurken çoğu zaman rakamlardan söz ettiğimizi sanırız. Oysa aynı rakam bir insana güven, diğerine kaygı, bir başkasına başarı duygusu verebilir. Para psikolojisi tam da bu noktada başlar: Maddi kaynaklarımız kadar, bu kaynaklara yüklediğimiz anlamı da incelememiz gerekir. Cüzdanımızın durumu ile kendimize verdiğimiz değer birbirine karıştığında, sıradan bir ödeme bile kimliğimiz hakkında verilmiş bir hüküm gibi hissedilebilir.
Daha iyi bir hayat istemek anlaşılır bir ihtiyaçtır. Ancak bu isteği gerçekleşmesi garanti bir zihinsel güce bağlamak, ekonomik koşulları ve emeği görünmez kılar. Düşüncelerimiz davranışlarımızı etkileyebilir; gelirimiz ise iş olanakları, ücretler, sağlık, bakım sorumlulukları, eğitim ve toplumsal koşullar içinde oluşur. Bu yazının amacı, para ile kurduğumuz ilişkiye daha açık, daha insanca ve daha gerçekçi bir gözle bakmaktır.
Para neden güven duygusuyla ilişkilidir?
Bir faturayı zamanında ödeyebilmek yalnızca hesap kapatmak değildir. Barınmanın, ulaşımın veya temel bir ihtiyacın bir süre daha güvence altında olduğunu bilmek anlamına gelir. Bu yüzden maddi belirsizlik yaşayan birine yalnızca olumlu düşünmesini söylemek, onun karşılaştığı gerçek sorunu küçümseyebilir. Kaygı bazen yanlış bir bakış açısının değil, karşılanmayı bekleyen somut bir ihtiyacın işaretidir.
Aynı zamanda para, geçmiş deneyimlerin izlerini taşıyabilir. Çocukluğunda evde her harcamanın tartışmaya dönüştüğünü gören biri, bugün yeterli geliri olsa bile ödeme yaparken huzursuz olabilir. Başka biri, çevresinde kabul görmek için sürekli daha pahalı şeyler almak zorunda hissedebilir. Bunlar herkes için geçerli kurallar değildir; kendi hikâyemizi araştırırken kullanabileceğimiz olasılıklardır. Önemli soru, paranın bizim hayatımızda hangi ihtiyacın yerine geçtiğidir.
Maddi sıkışıklığı kişilik kusuru saymamak
Mani ve arkadaşlarının 2013 tarihli araştırması, iki farklı bağlamda maddi sıkışıklık ile bilişsel performans arasındaki ilişkiyi inceledi. Bulgular, ekonomik kaygıların başka görevler için kullanılabilecek zihinsel kaynakları meşgul edebileceğini düşündürdü. Bu, bir kişinin zekâsı veya karakteri hakkında hüküm vermez; çalışmanın koşullarına bağlı bir bulgudur. Buradan çıkarabileceğimiz sınırlı yorum, zor kararları değerlendirirken kişinin taşıdığı yükü de hesaba katmamız gerektiğidir.
Geçim baskısı altında aceleyle verilen bir karar, dışarıdan kolayca eleştirilebilir. Fakat aynı anda kira, ulaşım ve aile sorumluluklarını düşünen kişinin seçenekleri farklıdır. Kendimize karşı adil olmak, bu koşulları kabul etmekle başlar. Sorumluluk almak ile bütün güçlüklerin sebebini kendimizde aramak aynı şey değildir. İlki hareket alanı açabilir; ikincisi, yardım istemeyi bile utandırıcı hale getirebilir.
Özdeğer ile ekonomik değeri ayırmak
İş piyasasında bir hizmetin karşılığına biçilen ücret, insanın bütün değerini anlatmaz. Birinin aldığı maaş; sektör, bölge, çalışma koşulları ve pazarlık gücüyle ilişkilidir. İyi niyet, bakım emeği, dürüstlük veya dayanışma aynı ölçekte fiyatlandırılamaz. Gelir artışı istemek hakkımızdır; bunun için önce mevcut gelirimizin bizi eksik bir insan yaptığını kabul etmemiz gerekmez.
Şu iki cümle arasındaki farkı düşünelim: “Bu işi geliştirmek için yeni bir beceri öğrenmeliyim” ve “Daha çok kazanamıyorsam değersizim.” İlk cümle üzerinde çalışılabilecek bir konuyu gösterir. İkincisi ise tüm benliği suçlar. Daha gerçekçi bir iç konuşma, kendimizi sürekli övmekten çok, değerlendirmeyi doğru yere koymakla ilgilidir. Geliştirilmesi gereken bir davranış, insanın tamamıyla özdeş değildir.
İyi hissetmek ile plan yapmak arasındaki fark
Hayal kurmak, ne istediğimizi fark etmemize yardımcı olabilir. Ancak bir sonucu olmuş gibi hissetmek, o sonuca ulaşmak için gereken koşulları kendiliğinden oluşturmaz. Oettingen ve Mayer’in 2002 tarihli çalışmasında, başarıya ilişkin olumlu beklentiler ile hoş gelecek hayalleri farklı çaba ve performans örüntüleriyle ilişkili bulundu. Araştırma, bütün hayallerin zararlı olduğunu söylemez; umut ile uygulama arasındaki farkı düşünmek için bir dayanak sağlar.
Örneğin kendi işini kurmak isteyen birinin hayali ona yön verebilir. Fakat çalışma saatleri, sunacağı hizmet, müşteri ihtiyacı ve başlangıç koşulları ayrıca ele alınmalıdır. Buradaki örnek bir yatırım önerisi değildir; bir isteği araştırılabilir sorulara ayırmanın örneğidir. Hangi bilgiyi henüz bilmiyorum? Kimin deneyiminden yararlanabilirim? Önce hangi küçük denemeyi yapabilirim? Hayal bu soruları taşıyabildiğinde, daha kullanışlı bir rehbere dönüşür.
Hedefi günlük bir davranışa çevirmek
Gollwitzer’in uygulama niyetleri üzerine çalışması, belirli bir durum ile belirli bir davranışı eşleştiren planları ele alır. “Daha düzenli olacağım” yerine “Pazar günü kahvaltıdan sonra haftalık kayıtlarıma bakacağım” demek, niyete bir başlangıç noktası verir. Bu yaklaşım başarı garantisi değildir; hedefe dönük davranışı başlatmayı kolaylaştırabilecek bir planlama aracıdır.
Kendi örneğimizi oluştururken davranışın küçük, anlaşılır ve yapılabilir olmasına dikkat edebiliriz. Bir mesleki hedef için haftada belirli bir gün bir eğitim seçeneğini araştırmak, belirsiz bir “kendime yatırım yapmalıyım” cümlesinden daha somuttur. Yapamadığımız günlerde ise bütün planı başarısız ilan etmek yerine, saatini veya kapsamını değiştirebiliriz. Planın amacı bizi yargılamak değil, yaptığımız ile yapmak istediğimiz arasındaki mesafeyi görünür kılmaktır.
Felsefi soru: Daha çok para hangi hayat için?
Aristoteles, Nikomakhos’a Etik‘in birinci kitabında zenginliği başka amaçlara hizmet eden bir araç olarak değerlendirir. Bu düşünceden hareketle sorabileceğimiz güncel soru şudur: Daha çok kaynakla hangi yaşam imkânını korumak istiyoruz? Sağlık, öğrenme, zaman veya sevdiklerimizle ilişki gibi cevaplar, maddi hedefin arkasındaki değeri anlamamızı sağlayabilir.
Bu sorunun tek bir doğru cevabı yoktur. Bir insan için daha fazla gelir, ailesine destek olabilmek demektir; diğeri için yorucu bir işi bırakabilmek. Başkasının başarı görüntüsünü kopyalamak yerine, kendi ihtiyacımızı adlandırmak daha anlamlı olabilir. Para hayatımızda önemli bir araçtır. Bütün hayatı onun ölçüsüne indirgediğimizde ise dinlenme, dostluk ve özgürlük gibi değerleri fark etmek güçleşebilir.
Kendinle yapabileceğin kısa bir değerlendirme
Bir kâğıdı üç bölüme ayır. İlkine gözlenebilir durumu yaz: “Bu ay bazı ödemelerim üst üste geldi.” İkincisine bu durumun sende uyandırdığı duyguyu ekle: “Endişe ve sıkışmışlık hissediyorum.” Üçüncüsüne araştırabileceğin veya yapabileceğin küçük adımı yaz: “Ödeme takvimimi netleştirip eksik bilgileri soracağım.” Bu bir tedavi veya mali danışmanlık yöntemi değil; durum, duygu ve davranışı birbirinden ayırmak için basit bir düşünme alıştırmasıdır.
Sonra kullandığın kelimelere bak. “Her şey bitti” gibi geniş bir hüküm mü kurdun, yoksa hangi sorunun bugün ele alınabileceğini mi belirledin? Her sorunun hemen çözülmesi gerekmeyebilir. Bazen ilk adım, doğru kişiden bilgi almak veya destek istemektir. Gerçekçi yaklaşım, kaygıyı yok saymak kadar, kaygının bütün geleceği tarif etmesine izin vermemeyi de içerir.
Karşılaştırma yaparken neyi gözden kaçırıyoruz?
Bir arkadaşının yeni evini, tatilini veya arabasını gördüğünde kendi hayatın geride kalmış gibi görünebilir. Fakat gördüğün şey çoğunlukla sonucun küçük bir parçasıdır. O kişinin borçlarını, aile desteğini, çalışma yükünü veya başka alanlarda ödediği bedelleri bilmiyor olabilirsin. Buradan herkesin görüntüsünün yanıltıcı olduğu sonucuna varmak gerekmez. Sadece karşılaştırmanın eksik bilgiyle yapıldığını hatırlamak, kendimize daha adil davranmamızı sağlayabilir.
Kendi ilerlemeni değerlendirirken daha yakın bir ölçü seçebilirsin. Geçen aya göre hangi bilgiyi öğrendin? Hangi belirsizliği açıklığa kavuşturdun? Hangi ihtiyacını daha açık ifade edebildin? Bunlar gelirle aynı şey değildir; ancak hayatın üzerinde düşünürken kullanılabilecek somut işaretlerdir. Başkasının hızını kendi değerinin ölçüsüne çevirmemek, maddi hedeflerden vazgeçmek anlamına gelmez. Hedefin yönünü kendi koşullarınla ilişkilendirmek anlamına gelir.
Bir de başarıyı hangi zaman aralığında değerlendirdiğine bak. Bugün sonuç vermeyen bir öğrenme süreci, hemen gereksiz sayılmayabilir. Buna karşılık uzun süredir işe yaramayan bir yaklaşımı yalnızca inancını kanıtlamak için sürdürmek zorunda değilsin. Harcanan çabayı takdir etmek ile yöntemi sorgulamak birlikte mümkündür. Kendine saygı, gerektiğinde bir planı değiştirebilmeyi de içerir.
Sıkça sorulan sorular
Olumlu düşünmek daha çok para kazandırır mı?
Tek başına olumlu düşünmek gelir artışını garanti etmez. Umut ve planlama bazı davranışları destekleyebilir; sonuçlar ise kişinin olanakları, işi ve ekonomik koşullarıyla birlikte şekillenir.
Para kaygısı yaşamak başarısız olduğum anlamına mı gelir?
Hayır. Kaygı, belirsizlik veya karşılanmamış ihtiyaçlarla ilişkili olabilir. Kişinin değerini belirlemez. Önce somut sorunu, mevcut kaynakları ve ihtiyaç duyulan desteği anlamak daha yararlıdır.
Bu ilişkiyi değiştirmeye nereden başlayabilirim?
Paraya yüklediğin anlamı adlandırarak başlayabilirsin: Güven mi, kabul görmek mi, bağımsızlık mı? Ardından bu ihtiyacı, bugün yapılabilecek küçük ve gerçekçi bir davranışla ilişkilendir.
Bu konuyu hedef oluşturma açısından sürdürmek için Hayalden Eyleme: Vizyon ve Hedef Belirleme Psikolojisi yazısını okuyabilirsin.
Para ile daha sağlıklı bir ilişki kurmak, kendine bütün hayatı kontrol edeceğini vaat etmek değildir. İhtiyaçlarını açıkça görmek, değerini gelirinle karıştırmamak ve koşulların içinde yapılabilir adımlar bulmaktır. Bazen insanı güçlendiren şey, kusursuz bir gelecek görüntüsü değil, bugünkü durumuna dürüstçe bakabilmesidir.
Kaynaklar
- Mani, A. ve arkadaşları (2013). Poverty Impedes Cognitive Function. Science. Araştırma özeti.
- Oettingen, G. ve Mayer, D. (2002). The Motivating Function of Thinking About the Future. Araştırma özeti.
- Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation Intentions: Strong Effects of Simple Plans. Makale.
- Aristoteles. Nikomakhos’a Etik, I. kitap. Birincil metin.