Hayalden Eyleme: Vizyon ve Hedef Belirleme Psikolojisi

Bazen bir geleceği bütün ayrıntılarıyla hayal ederiz: Bitmiş bir eğitim, daha doyurucu bir iş, düzenli bir çalışma hayatı veya uzun zamandır ertelediğimiz bir proje. Bu görüntü bizi heyecanlandırır. Fakat ertesi gün geldiğinde ilk adımı yine erteleriz. Vizyon ve hedef belirleme psikolojisi, hayal ile davranış arasındaki bu mesafeyi anlamaya çalışır. Bir şeyi istemek, onun için nasıl hareket edeceğimizi bildiğimiz anlamına gelmeyebilir.

Vizyon, yaşamak istediğimiz hayatın yönünü tarif edebilir. Hedef ise bu yön içinde ulaşmak istediğimiz daha belirli bir sonucu gösterir. Plan, o sonuca doğru hangi davranışları hangi koşullarda yapacağımızı anlatır. Üçü birlikte düşünüldüğünde gelecek yalnızca güzel bir görüntü olmaktan çıkar; bugünkü seçimlerimizle ilişki kurmaya başlar. Burada amaç her şeyi kontrol etmek değil, belirsizliğin içinde anlaşılır bir hareket alanı oluşturmaktır.

Vizyon neye yöneldiğimizi anlamamıza yardım eder

“Başarılı olmak istiyorum” cümlesi herkes için aynı anlama gelmez. Bir kişi için başarı daha çok tanınmak, diğeri için mesleğinde derinleşmek, bir başkası için sevdiklerine zaman ayırabilmektir. Önce bu anlamı açıklığa kavuşturmazsak, başkalarının beklentilerini kendi hedefimiz gibi taşıyabiliriz. Çok çalıştığımız halde tatmin olmamamızın olası nedenlerinden biri, çabanın bize ait olmayan bir ölçüte yönelmesidir.

Bu yüzden başlangıç sorusu yalnızca “Ne elde edeceğim?” olmayabilir. “Bunu neden istiyorum?”, “Hangi ihtiyacıma karşılık geliyor?” ve “Bu hedefe yaklaşırken nasıl bir hayat yaşayacağım?” soruları da önemlidir. İstediğimiz sonuç ile o sonuca ulaşmak için katlanacağımız günlük düzen arasında büyük bir uyumsuzluk varsa, hedefi yeniden düşünmek gerekebilir. Güzel görünen bir gelecek, onu yaşamak isteyen insanın koşullarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Sonucu hayal etmek ile süreci canlandırmak

Pham ve Taylor’ın 1999 tarihli araştırması, üniversite öğrencilerinin sınava hazırlanırken sonucu veya çalışma sürecini zihinsel olarak canlandırmasını karşılaştırdı. Çalışma sürecine odaklanan canlandırma, daha fazla çalışma ve daha iyi notlarla ilişkili sonuçlar verdi; planlama ve kaygıdaki değişim bu sonuçları açıklamada rol oynadı. Bulgular belirli bir örnekleme aittir. Yine de yalnızca bitiş sahnesine bakmak yerine, yolun adımlarını düşünmenin neden yararlı olabileceğini gösterir.

Bir sınavı geçmek istediğini düşün. Kendini yüksek not almış halde hayal etmek hoşuna gidebilir. Süreci düşünmek ise başka sorular açar: Hangi konuyu bilmiyorum? Hangi saatte çalışabilirim? Telefonla bölündüğümde ne yapacağım? Bir soruyu çözemediğimde hangi kaynağa başvuracağım? Bu soruların cevapları, güzel görüntüye uygulanabilir bir yapı kazandırır. Zihinsel canlandırmanın günlük hayattaki anlamı da bu hazırlıkta bulunabilir.

Hoş bir gelecek görüntüsü neden her zaman yetmez?

Kappes ve Oettingen’in 2011 tarihli deneyleri, idealize edilmiş olumlu gelecek hayallerinin bazı koşullarda daha düşük harekete geçme düzeyiyle sonuçlanabildiğini bildirdi. Bu, hayal kurmayı bırakmamız gerektiği anlamına gelmez. Daha sınırlı bir ders çıkarabiliriz: İstenen sonucun hoşluğuna odaklanmak ile o sonuç için gereken çabayı hazırlamak farklı süreçlerdir.

Bir kitap yazma örneğini ele alalım. Kitabın kapağını, okuyucularını ve imza gününü düşünmek motive edici olabilir. Fakat yazılmamış bölümler, araştırma ihtiyacı ve düzenli çalışma zamanı ayrıca ele alınmalıdır. Burada hayali bozan sorularla karşılaşmak, mutlaka isteğin zayıfladığı anlamına gelmez. Bazen bir fikri ciddiye almaya başladığımızda, onun koşullarını ilk kez açıkça görürüz. Gerçekçilik, merakımızın düşmanı olmak zorunda değildir.

Hedefi anlaşılır hale getirmek

Locke ve Latham’ın hedef belirleme araştırmalarını değerlendiren çalışması, hedeflerin motivasyon ve performansla ilişkisini, bu ilişkiyi etkileyen koşulları ve yaklaşımın sınırlarını ele alır. Gündelik hayata taşırken hedefin açıklığı kadar kişinin becerileri, geri bildirim olanakları ve mevcut kaynakları da düşünülmelidir. Hedef koymak, koşullardan bağımsız işleyen tek başına bir çözüm değildir.

“Daha çok okuyacağım” gibi genel bir niyet yerine, bu hafta seçtiğin bir metnin belirli bölümünü okumayı planlayabilirsin. Süre veya miktar koyarken kendi hayatına bak: İş günlerinde aynı zamanın var mı? Metin gerçekten ilgini çekiyor mu? Okuduklarını anlamak için not almaya ihtiyacın var mı? Ölçülebilir olmak yalnızca sayı üretmek değildir. Ne yaptığını ve neyin değişmesi gerektiğini fark edebilmektir.

Niyetin yanına bir başlangıç işareti koymak

Gollwitzer ve Sheeran’ın 2006 tarihli meta-analizi, belirli bir durum gerçekleştiğinde yapılacak davranışı önceden tanımlayan uygulama niyetlerini inceler. “Eğer şu durum olursa, şu davranışı yapacağım” biçimindeki planlar, hedefe dönük eylemleri destekleyebilir. Etki, görevin ve kişinin koşullarına bağlıdır; bu yaklaşımı sonuç garantisi olarak okumamak gerekir.

Örneğin “Akşam çok yorgun olmazsam çalışırım” yerine “Eve gelip dinlendikten sonra masaya oturup ilk soruya bakacağım” diyebilirsin. Buradaki ilk soru önemlidir: Planı başlatan davranış ne kadar belirginse, hangi anda işe koyulacağını anlamak o kadar kolay olur. Ardından çalışmanın kapsamını günün koşullarına göre düzenleyebilirsin. Başlangıç noktası, bütün akşamın kusursuz geçmesi şartına bağlı olmak zorunda değildir.

Engelleri düşünmek planın bir parçasıdır

Bir hedefi değerlendirirken yalnızca en iyi günümüzü temel alırsak, sıradan bir aksama bütün düzeni bozabilir. Ulaşım uzayabilir, aile sorumluluğu çıkabilir veya beklenmeyen bir iş gündeme gelebilir. Plan yapmak, bunların olmayacağını varsaymak yerine, olduğunda hangi seçeneğin kalacağını düşünmektir. Özellikle zaman ve kaynak kısıtları gerçek olduğunda, daha küçük bir adım seçmek makul bir uyarlama olabilir.

Kendi engellerini iki grupta değerlendirebilirsin. İlki doğrudan değiştirebildiğin düzenlemelerdir: Çalışma malzemesini hazırlamak, uygun bir saat seçmek, gereksiz bildirimleri kapatmak. İkincisi etkileyebildiğin ama tek başına belirleyemediğin koşullardır: İş yoğunluğu veya bir başvuruya gelecek cevap gibi. İki grubu birbirine karıştırmamak, sorumluluğu daha doğru yere koyar. Bütün engelleri kişisel irade eksikliği olarak açıklamak, planı gerçek yaşamdan uzaklaştırır.

Felsefi açıdan yön, seçim ve sınırlar

Epiktetos, Enkheiridion‘un başlangıcında kendi eylemlerimiz ile bizim dışımızdaki şeyler arasında bir ayrım kurar. Bu ayrımı hedefler açısından yorumlarsak, hazırlığımızı ve seçimlerimizi inceleyebilir; sonuçların tamamını belirleyemediğimizi kabul edebiliriz. Bu, antik metinden yapılan bir yorumdur. Günümüzdeki psikolojik araştırmaların yerine geçen deneysel bir açıklama değildir.

Bir başvuru örneğinde özgeçmişini düzenlemek ve uygun işleri araştırmak senin hareket alanındadır. Karşı tarafın kaç kişiyi değerlendireceği veya ne karar vereceği ise bütünüyle senin elinde değildir. Sonucun belirsiz olması, hazırlığın değersiz olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde çok çaba göstermiş olmak, her sonucun mutlaka istediğin gibi çıkacağını kanıtlamaz. İnsanca bir hedef anlayışı bu iki gerçeği birlikte taşıyabilir.

İlerlemeyi nasıl değerlendirebiliriz?

Hafta sonunda kendine yalnızca “Başardım mı?” diye sormak yerine, daha ayrıntılı bir değerlendirme yapabilirsin. Ne yaptım? Nerede zorlandım? Hangi bilgi eksikti? Hangi adımı gelecek hafta değiştireceğim? Böylece değerlendirme, kişiliğin hakkında hüküm vermekten çıkar; yöntem hakkında bilgi üretmeye başlar. Bir hedefe yaklaşmanın yolu bazen daha fazla yüklenmek, bazen de yanlış seçilmiş bir adımı değiştirmektir.

Her hedefi ömür boyu sürdürmek zorunda değilsin. İlgin değişebilir, yeni bir sorumluluk doğabilir veya düşündüğün sonucun sana uygun olmadığını fark edebilirsin. Kararlılık, koşulları hiç sorgulamamakla aynı şey değildir. Bir hedefi bırakmak veya yeniden tanımlamak, nedenlerini açıkça değerlendirdiğinde bilinçli bir seçim olabilir. Geçmişte harcanan emek, bugün bütün kararları tek başına belirlemek zorunda değildir.

Sıkça sorulan sorular

Vizyon ile hedef arasındaki fark nedir?

Vizyon hayatında önem verdiğin yönü tarif eder. Hedef o yön içindeki belirli sonucu, plan ise bu sonuca yaklaşmak için yapacağın davranışları açıklar.

Bir şeyi hayal etmek gerçekleşmesini sağlar mı?

Hayal kurmak istekleri belirlemeye ve hazırlığı düşünmeye yardımcı olabilir. Bir sonucun gerçekleşmesi ise davranışlara, kaynaklara ve dış koşullara bağlıdır. Zihinsel görüntü tek başına sonuç garantisi vermez.

Motivasyonum düşükken nereden başlayabilirim?

Önce hedefin sana neden önemli olduğunu ve ilk adımın gerçekten yapılabilir olup olmadığını incele. Çok geniş bir görev yerine daha belirli bir başlangıç seçmek işe koyulmayı kolaylaştırabilir.

Planımı değiştirmem başarısızlık mıdır?

Her değişiklik başarısızlık değildir. Yeni bilgiye ve değişen koşullara göre yapılan düzenlemeler, daha uygun bir yöntem bulmanın parçası olabilir.

Maddi hedeflerin taşıdığı anlamı incelemek için Para Psikolojisi: Güven, Özdeğer ve Gerçekçi Hedefler yazısına; tekrar eden düşüncelerin niteliğini anlamak için Şikâyet Etmek mi, Çözüm Aramak mı? Düşünce Döngülerinin Psikolojisi yazısına geçebilirsin.

Vizyonun değeri, geleceği kusursuz göstermesinde değil, bugün hangi seçimi neden yaptığını anlamana yardımcı olmasında bulunabilir. Kendine sorabileceğin yararlı soru şudur: İstediğim hayata yaklaşmak için bugün hangi küçük, açık ve gerçekçi adımı atabilirim?

Kaynaklar

  • Pham, L. B. ve Taylor, S. E. (1999). From Thought to Action. Araştırma.
  • Kappes, H. B. ve Oettingen, G. (2011). Positive Fantasies About Idealized Futures Sap Energy. Araştırma.
  • Locke, E. A. ve Latham, G. P. (2002). Building a Practically Useful Theory of Goal Setting and Task Motivation. Makale özeti.
  • Gollwitzer, P. M. ve Sheeran, P. (2006). Implementation Intentions and Goal Achievement. Meta-analiz.
  • Epiktetos. Enkheiridion, bölüm 1. Birincil metin.
WhatsApp

Bir yorum

  1. Geri bildirim:Money Psychology: Security and Realistic Goals

Yorum yapın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir