Bir günün sonunda aynı olayı yeniden anlatırken kendini bulabilirsin. Söylenen bir söz, yaşanan bir haksızlık veya çözülemeyen bir sorun tekrar tekrar aklına gelir. Konuşmak bazen rahatlatır; bazen de anlattıkça aynı sıkışmışlık duygusu büyür. Düşünce döngülerinin psikolojisi, bu iki deneyim arasındaki farkı anlamamıza yardımcı olabilir. Mesele yalnızca ne kadar konuştuğumuz değil, konuşmanın ve düşünmenin bizi hangi yöne götürdüğüdür.
Şikâyet etmek her zaman kötü bir alışkanlık değildir. Bir ihtiyacı görünür kılabilir, bir sorun hakkında bilgi verebilir veya yardım istemenin yolu olabilir. Dertleşmek de insan ilişkilerinin doğal bir parçasıdır. Buna karşılık aynı soruyu yeni bilgi, anlayış veya eylem üretmeden tekrar etmek, zihnimizde giderek daralan bir alan oluşturabilir. Bu ayrımı yaparken kendimizi ve dinlediğimiz insanı küçümsememek önemlidir.
Şikâyetin arkasında hangi ihtiyaç var?
“Kimse beni dinlemiyor” diyen bir insanın ihtiyacı anlaşılmak olabilir. “Yine bütün işler bana kaldı” diyen biri, daha adil bir paylaşım isteyebilir. Sözün yüzeyinde öfke görünse de altında yorgunluk, hayal kırıklığı veya yalnızlık bulunabilir. Bu olasılıkları düşünmek, herkesin niyetini bildiğimiz anlamına gelmez. Karşımızdaki kişiyi tek bir davranışıyla tanımlamadan dinlemek için bir başlangıç sağlar.
Kendi şikâyetimizde de benzer bir soru sorabiliriz: Şu an yalnızca anlaşılmaya mı ihtiyacım var, bilgi mi arıyorum, yoksa bir değişiklik mi istiyorum? Bu ihtiyaçların hepsi aynı konuşmada bulunabilir. Fakat hangisinin o anda daha önemli olduğunu bilmek, konuşmayı daha açık hale getirir. “Şimdi öneri istemiyorum, önce beni dinlemeni istiyorum” demek, belirsiz bir beklentiyi anlaşılır bir isteğe dönüştürebilir.
Ruminasyon: Aynı konunun etrafında dönmek
Ruminasyon, kişinin sıkıntısına veya bir olayın anlamına tekrar tekrar dönmesiyle ilişkilendirilen bir düşünme biçimidir. Watkins’in 2008 tarihli araştırma değerlendirmesi, tekrarlayan düşüncenin hem yararlı hem yararsız sonuçları olabileceğini gösterir. Düşüncenin içeriği, bağlamı ve soyut ya da somut işlenmesi önemlidir. Dolayısıyla bir konuyu tekrar düşünmek, tek başına sorun yaşadığımızı veya yanlış davrandığımızı kanıtlamaz.
Bir örnekte “Neden her şey hep benim başıma geliyor?” sorusu giderek genel bir benlik yargısına dönüşebilir. “Bugünkü konuşmada beni ne zorladı, hangi noktayı açıklığa kavuşturabilirim?” sorusu ise ele alınabilecek ayrıntıları ortaya çıkarır. Bu, ikinci sorunun her zaman kolay olduğu anlamına gelmez. Ancak düşünme biçimini gözlemlemek için yararlı bir farktır: Bir hükmün içinde mi dolaşıyorum, yoksa üzerinde çalışılabilecek bir konu mu buluyorum?
Dertleşmek ile aynı sıkıntıyı yeniden üretmek
Dertleşmenin sonunda sorunun tamamen çözülmesi gerekmez. Bazen birinin seni anlaması, duygunun adını bulabilmen veya yalnız olmadığını hissetmen yeterince anlamlıdır. Böyle bir konuşma, yeni bir bakış açısı kazandırabilir. Buna karşılık aynı sahneyi her seferinde daha ağır bir yorumla tekrar anlatmak, konuşmanın alanını daraltabilir. Aradaki farkı yalnızca konuşmanın süresinden anlayamayız; kişide bıraktığı etkiye ve karşılıklı ilişkiye de bakmak gerekir.
Kendine konuşmadan sonra şu soruyu sorabilirsin: Şu an biraz daha anlaşılmış ve açık mı hissediyorum, yoksa aynı konuya daha sert biçimde mi bağlandım? Cevabın hemen netleşmesi şart değildir. Bazı yaşantıların işlenmesi zaman alır. Önemli olan, her konuşmayı kusursuz bir çözüm sınavına dönüştürmeden, tekrarın bize ne yaptığını merak edebilmektir. Duygunun varlığı ile onun etrafında kurduğumuz yorumlar birlikte incelenebilir.
Duyguyu düzenlemek, onu saklamakla aynı şey değildir
Gross’un 1998 tarihli deneyinde, rahatsız edici bir film izleyen katılımcılarda yeniden değerlendirme ve duygusal ifadeyi bastırma farklı sonuçlar verdi. Yeniden değerlendirme, yaşanan tiksinti deneyimini azalttı; bastırma ise sempatik etkinliği artırdı. Bu sınırlı deney, günlük hayattaki bütün duyguları açıklamaz. Yine de bir duruma verdiğimiz anlamı gözden geçirmek ile yalnızca dışarıdan belli etmemeye çalışmanın farklı süreçler olduğunu gösterir.
Gündelik bir örnekte, cevap gelmeyen bir mesajı hemen “Bana değer vermiyor” diye yorumlayabiliriz. Yeniden değerlendirmek, bu yorumu zorla olumlu hale getirmek değildir. Bildiğimiz şeyi, bilmediğimiz şeyi ve alternatif açıklamaları ayırmaktır. “Henüz cevap gelmedi; nedenini bilmiyorum” cümlesi daha sınırlı bir bilgiye dayanır. Ardından ne kadar bekleyeceğine veya konuyu nasıl soracağına karar verebilirsin. Açıklığı artırmak, duyguyu yok saymayı gerektirmez.
Haksızlığa itiraz etmek neden değerlidir?
Her rahatsızlığı yalnızca kişinin bakış açısına bağlamak, gerçek sorunları görünmez kılabilir. Saygısız bir konuşmayı dile getirmek, iş paylaşımını sorgulamak veya güvenli olmayan bir koşula itiraz etmek anlamlı olabilir. Böyle durumlarda susmayı olgunluk, konuşmayı olumsuzluk diye etiketlemek adil değildir. Bazen değişim, birinin “Bu şekilde devam etmesini istemiyorum” demesiyle başlar.
İtirazın daha anlaşılır olması için olay, yorum ve talep ayrı ayrı ifade edilebilir. “Toplantıda sözüm iki kez kesildi; kendimi dışlanmış hissettim; bir sonraki görüşmede cümlemi bitirebilmek istiyorum.” Burada kişi hem yaşantısını anlatır hem de istediği değişikliği belirtir. Karşı tarafın bunu kabul edeceği garanti değildir. Ancak belirsiz bir suçlama yerine, konuşulabilecek somut bir durum ortaya konmuştur.
Felsefi bir ayrım: Etkileyebildiğim ve belirleyemediğim
Epiktetos’un Enkheiridion‘da kurduğu, kendi eylemlerimiz ile bizim dışımızdaki şeyler arasındaki ayrım düşünmeye yardımcı olabilir. Bugüne taşıdığımız yorum şudur: Başkasının kararını bütünüyle belirleyemesek de kendi cevabımızı, talebimizi veya sınırımızı değerlendirebiliriz. Bu felsefi bakış, haksızlığı onaylamak zorunda olduğumuz anlamına gelmez.
Bir ilişkinin geçmişini geri alamayabiliriz. Fakat bundan sonra hangi davranışı kabul edeceğimizi, neyi açıkça söyleyeceğimizi ve hangi mesafeyi koruyacağımızı düşünebiliriz. Burada kontrolün sınırını görmek, edilgen kalmak demek değildir. Bütün geleceği çözmeye çalışmak yerine, bugün kendi hareket alanımızda bulunan bir seçimi fark etmek anlamına gelebilir. Bu seçim, konuşmak kadar bir süre durup düşünmek de olabilir.
Konuşmayı daha açık hale getiren dört soru
İlk soru: Tam olarak ne oldu? Yorum eklemeden anlatabileceğin ayrıntıyı seç. İkinci soru: Bu bende hangi duyguyu uyandırdı? Öfke, üzüntü veya endişe gibi bir ad bulmak yeterlidir. Üçüncü soru: Şu an neye ihtiyacım var? Dinlenmek, anlaşılmak, bilgi almak veya bir düzenleme istemek olabilir. Dördüncü soru: Bu ihtiyaç için atabileceğim küçük adım nedir?
Bu sorulara cevap verirken “Daima”, “asla” veya “herkes” gibi kelimelere de bakabilirsin. Bunlar bazen yaşanan olayın kapsamından daha geniş bir hüküm taşır. Cümleyi küçültmek, olayın önemini küçültmek değildir. Örneğin “Hiçbir şeyi beceremiyorum” yerine “Bugün bu görüşmede zorlandım” demek, değerlendirmeyi belirli bir duruma getirir. Böylece hem neyin canını acıttığını hem de hangi konunun ele alınabileceğini daha açık görebilirsin.
Dinlerken sınır koymak da ilişkinin parçasıdır
Bir arkadaşını önemsemek, her an sınırsız biçimde dinleyebileceğin anlamına gelmez. Kendi zamanın ve dikkatin de önemlidir. “Seni dinlemek istiyorum, ama şu an çok yorgunum; yarın daha sakin konuşabilir miyiz?” gibi açık bir cümle, ilişkiyi küçümsemeden sınır koyabilir. Dinleyen kişinin de ihtiyacını söyleyebilmesi, iki tarafın birbirini daha iyi anlamasına yardımcı olabilir.
Benzer biçimde, her dertleşmede öneri vermek zorunda değilsin. Karşındaki kişinin önce nasıl bir destek istediğini anlayabilirsin. Bir sorunun tekrar gündeme gelmesi hemen ilgisizlik veya kötü niyet işareti sayılmamalıdır. Buna rağmen konuşma sürekli aynı sıkışmayı büyütüyorsa, birlikte farklı bir soru sormak veya uygun bir destek kaynağını düşünmek mümkündür. Anlayış ve sınır birbirinin karşıtı olmak zorunda değildir.
Bir konuşmaya ara vermek de yeniden düşünme fırsatı olabilir. Aynı cümleleri tekrar ettiğini fark ettiğinde, konuyu bir süre bırakıp daha sonra hangi sorunun hâlâ açık kaldığına bakabilirsin. Ara vermek, yaşadığın olayı inkâr etmek veya karşı tarafı haklı bulmak değildir. Yalnızca o anda konuşmanın ihtiyacına karşılık verip vermediğini değerlendirmektir. Sonraki konuşmada daha açık bir talep bulman da, henüz yalnızca dinlenmeye ihtiyacın olduğunu fark etmen de mümkündür.
Sıkça sorulan sorular
Şikâyet etmek her zaman zararlı mıdır?
Hayır. İhtiyaçları anlatmak, haksızlığa itiraz etmek ve destek istemek yararlı olabilir. Konuşmanın işlevi, bağlamı ve kişide bıraktığı etki birlikte değerlendirilmelidir.
Bir olayı tekrar düşünmem ruminasyon yaşadığımı gösterir mi?
Tek başına göstermez. Tekrar düşünmek bazen anlamaya ve planlamaya yardım eder. Yeni bir anlayış veya hareket alanı üretmeyen, daralan düşünce örüntüsünü fark etmek daha açıklayıcı olabilir.
Duygumu anlatırsam karşımdakini yorar mıyım?
Bu, tek bir kuralla belirlenemez. Karşılıklı açıklık, uygun zaman ve sınırlar önemlidir. Ne tür destek istediğini söylemek ve diğer kişinin koşullarını da dinlemek konuşmayı kolaylaştırabilir.
Bir isteği günlük davranışa çevirmek için Hayalden Eyleme: Vizyon ve Hedef Belirleme Psikolojisi yazısını; kaygı ile özdeğer arasındaki ilişkiye bakmak için Para Psikolojisi: Güven, Özdeğer ve Gerçekçi Hedefler yazısını okuyabilirsin.
Zihnimizle daha iyi bir ilişki kurmak, her gün neşeli görünmekten çok, yaşadığımız şeyi daha doğru adlandırmakla başlayabilir. Bazen konuşmaya, bazen dinlenmeye, bazen de bir sınırı açıkça ifade etmeye ihtiyacımız vardır. Yararlı soru şudur: Bu düşünce ve bu konuşma, beni şu an hangi ihtiyacıma yaklaştırıyor?
Kaynaklar
- Watkins, E. R. (2008). Constructive and Unconstructive Repetitive Thought. Araştırma değerlendirmesi.
- Gross, J. J. (1998). Antecedent- and Response-Focused Emotion Regulation. Araştırma özeti.
- Epiktetos. Enkheiridion, bölüm 1. Birincil metin.