Görsel temsili bir illüstrasyondur.
Kasyopya Celseleri, evren, bilinç ve insanlığın geçmişi hakkında olağanüstü açıklamalarla karşılaşan kişilerde merak uyandırabilir. Böyle bir metni okurken iki farklı soruyu ayırmak gerekir: Bu anlatı insana ne hissettiriyor ve ileri sürdüğü bilgiler nasıl doğrulanıyor? Bir cümlenin düşündürücü olması, o cümlenin dış dünyayı doğru tarif ettiğini tek başına göstermez. Bu ayrım, merakımızı korurken düşüncemizi daha dikkatli kullanmamızı sağlar.
Bu yazı, celseleri kozmik bir bilgi kaynağı olarak sunmak yerine inanç, anlam arayışı ve kanıt değerlendirme açısından inceliyor. Amaç, bu metinlere ilgi duyan kişilere bir hastalık ya da karakter etiketi yapıştırmak değildir. Bir iddiayı değerlendirmek için kişinin bütün yaşamını veya niyetini bildiğimizi varsaymamız gerekmez. Anlatının etkisini, kullanılan yöntemi ve ileri sürülen sonuçları ayrı ayrı ele alabiliriz.
Kasyopya Celseleri nedir? Kaynağın kendi anlatısı
Cassiopaea’nın kendi web sitesi, Laura Knight-Jadczyk’in çalışmalarını ve 1994’te başladığını belirttiği bir kanal iletişimi girişimini tanıtır. Kaynağın kendisini gelecekten gelen bir iletişim olarak anlattığı belirtilir. Bu, topluluğun kendi açıklamasıdır; bağımsız bir doğrulama veya hakemli araştırma sonucu değildir. Bir kayıt arşivinin bulunması, kayıtlara atfedilen olağanüstü kaynağın da doğrulandığı anlamına gelmez.
Bir metni kaynak olarak kullanmakla o metne inanmak farklı işlemlerdir. Tarihsel bağlamı anlamak için bir grubun ne söylediğine bakabiliriz. Ancak fizik, tarih veya biyoloji hakkında bir hüküm vereceksek, ilgili alandaki bulguları ayrıca incelemeliyiz. Böylece anlatının kendisi ile anlatının doğruluğuna ilişkin değerlendirme birbirine karışmaz. Kaynağı belli olmayan alıntıları, yalnızca etkileyici oldukları için arşivdeki gerçek ifadeler gibi aktarmak da doğru olmaz.
İdeomotor etki: Hareketi fark etmeden üretmek
İdeomotor davranış, düşüncelerle ilişkili hareketlerin kişi onları bilinçli olarak başlattığını fark etmeden ortaya çıkabilmesidir. Gauchou, Rensink ve Fels’in 2012 tarihli Ouija yanıtları üzerine çalışması, bu hareketlerle örtük bilgi arasındaki ilişkiyi araştırdı. Çalışma, yanıtları bilişsel süreçler açısından ele alır. Tek bir deney, belirli bir tarihsel celsenin nasıl üretildiğini kesin olarak açıklamaz; fakat dışsal bir kaynak varsaymadan araştırılabilecek bir mekanizma sunar.
Bir kişinin “Ben hareket ettirmedim” demesi, kendi deneyimini samimiyetle anlatması olabilir. Burada bilinçli bir aldatma olduğunu peşinen kabul etmek gerekmez. Buna karşılık kişinin hareketin kaynağını fark etmemesi, hareketin mutlaka doğaüstü bir yerden geldiğini de göstermez. Deneyim hakkındaki beyan ile mekanizma hakkındaki açıklama farklı düzeylerdedir. Bilimsel bir inceleme, bu düzeyleri aynı cümle içinde eritmek yerine ayrı sorularla araştırır.
Anlam arayışı ve belirsizlik
Ölüm, gelecek ve yaşamın adaleti gibi konular tek bir kısa yanıtla çözülemez. Bu konular hakkında bütünlüklü bir hikâye duymak kişiye düzen duygusu verebilir. Buradaki felsefi soru, rahatlatıcı bir açıklamanın hangi koşullarda bilgi sayılacağıdır. İnsan bir anlatıdan anlam çıkarabilir; fakat kişisel anlam ile herkes için geçerli, sınanabilir bir bilgi aynı şey değildir. Bu ayrımı korumak hem inanç özgürlüğünü hem bilgiye karşı sorumluluğumuzu destekler.
Whitson ve Galinsky’nin 2008 tarihli örüntü algısı deneyleri, kontrol duygusunun azaldığı bazı koşullarda rastlantısal ya da ilişkisiz uyaranlarda anlamlı bağlantılar görmenin artabildiğini bildirdi. Bu laboratuvar bulgusu, her spiritüel inancı veya her bireyin motivasyonunu açıklayan evrensel bir kural değildir. Belirsizlik ile anlamlandırma arasındaki ilişkiyi araştırmak için bir başlangıçtır.
Kişinin zor bir dönemde bir metne yönelmesi, o metindeki bütün iddiaları otomatik olarak yanlış yapmaz. Aynı şekilde metnin kişiye iyi gelmesi de iddiaları otomatik olarak doğru yapmaz. İkisi de ayrı ayrı değerlendirilebilir. Anlamlı görünen bağlantıları nasıl yorumladığımızı daha ayrıntılı düşünmek için Apofeni: Anlam Arayan Zihin yazısına bakabilirsiniz.
Doğrulama yanlılığı ve seçilen örnekler
Nickerson’ın 1998 tarihli doğrulama yanlılığı incelemesi, kanıt arama ve yorumlamanın mevcut inançlara kayabileceğini tartışır. Bir anlatıyı değerlendirirken yalnızca tutmuş görünen ifadeleri seçmek bu sorunu yaratabilir. Başarılı örnekler kadar başarısız, belirsiz ve sonradan değiştirilmiş örnekleri de hesaba katmak gerekir. Bu ölçüt, sevdiğimiz görüşler için de geçerlidir.
Örneğin “Yakında büyük bir değişim olacak” şeklindeki varsayımsal bir mesajı düşünelim. Ne değişecek, nerede ve hangi tarihe kadar? Başarı ölçütü önceden belli değilse, daha sonra çok farklı olaylar bu cümlenin doğrulanması gibi sunulabilir. Bu örnek herhangi bir celseden alıntı değildir; belirsiz bir iddianın değerlendirilmesini göstermek için oluşturulmuştur. Kehanetlerin zihinsel tuzakları yazısı aynı sorunun başka bir bağlamdaki tartışmasıdır.
Felsefi yorum ile bilimsel önerme nasıl ayrılır?
“İnsan kendi hayatına anlam vermeye çalışır” cümlesi felsefi bir tartışmaya kapı açar. “Başka bir boyuttaki varlık belirli bir tarihsel olayı bize bildirdi” cümlesi ise kaynağı ve içeriği hakkında doğrulama isteyen bir iddiadır. İkinci cümle birincinin duygusal veya düşünsel gücünden kanıt ödünç alamaz. Aynı metinde yer alsalar bile her önerme kendi gerekçesiyle değerlendirilmelidir.
Benzer biçimde fizik terimleri bir anlatıya kendiliğinden bilimsel nitelik kazandırmaz. “Frekans” kullanılıyorsa neyin, hangi birimle, hangi araçla ölçüldüğü sorulabilir. Bir kelime yalnızca benzetme olarak kullanılıyorsa bunun açıkça belirtilmesi gerekir. Metafor düşünmeyi kolaylaştırabilir; ama ölçüm yerine geçirildiğinde açıklamanın hangi bölümünün gerçekten sınanabilir olduğu belirsizleşir. Dilin kesinliği, iddianın sınırlarını da görünür kılar.
Bir iddiayı değerlendirmek için pratik sorular
Önce iddiayı tek bir cümleyle yazın. Ardından kaynağın kim olduğunu ve orijinal kaydın bulunup bulunmadığını araştırın. Anlatımı yapan kişinin yorumları ile kayıt içinde gerçekten söylenenleri ayırın. Bir kişinin eğitimli olması, iyi konuşması veya çok takip edilmesi her alanda söylediklerinin doğruluğunu garanti etmez. Yetkinlik, ele alınan soruya uygun kanıtlarla birlikte değerlendirilmelidir.
Sonra hangi gözlemin iddiayı destekleyeceğini, hangisinin onu zayıflatacağını sorun. İddia her olası sonucu açıklayabiliyorsa, nasıl sınanacağı ayrıca tartışılmalıdır. Yanlış bir tahmin için ölçüt sürekli değiştiriliyorsa, değerlendirmenin başında konulan koşullar kaybolur. Bunun yerine tarih, ifade ve değerlendirme ölçütünü önceden sabitlemek daha açık bir karşılaştırma sağlar. Belirsizliği gidermek için giderek daha belirsiz bir hikâyeye ihtiyaç duyup duymadığımıza da bakabiliriz.
Son olarak kararın bedelini düşünün. Bir metni edebî veya felsefi merakla okumak ile sağlığınız, paranız veya ilişkileriniz hakkında onun kesin hükümlerine dayanarak karar vermek farklı sonuçlar doğurur. Kararın etkisi büyüdükçe daha bağımsız ve ilgili kanıt aramak yerinde olur. Metabiliş üzerine yazı, kendi değerlendirme yöntemimizi de sorgulayabilmek için ilgili bir okumadır.
Sınama koşulları neden önemlidir?
Bir bilgi kaynağını değerlendiren sınamada, gözlemcinin beklentisinin sonuca karışmasını azaltmak gerekir. Örneğin önceden bilinen bir soruya yanıt aranıyorsa, kimin doğru yanıtı bildiği ve bu bilginin diğer katılımcılara hangi yollardan ulaşabileceği açıklanmalıdır. Kayıtlar yalnızca başarılı görünen anlardan seçilmemelidir. Bu ilkeler burada belirli bir celsenin sonucunu ilan etmek için değil, bir iddianın nasıl daha açık biçimde araştırılabileceğini göstermek için öneriliyor.
Eleştirel düşünce kişiyi küçümsemek değildir
Bir yakınınızın böyle bir anlatıya ilgi duyduğunu duyduğunuzda, ona hemen küçümseyici bir karşılık vermek yerine hangi kısmı anlamlı bulduğunu sorabilirsiniz. Ardından birlikte tek bir iddiayı seçip kaynağını ve sınanabilirliğini değerlendirebilirsiniz. Konuşmanın hedefi kimin daha akıllı olduğunu belirlemek olmamalıdır. Ortak bir kanıt ölçütü oluşturmak, anlaşmazlığın ne hakkında olduğunu daha iyi gösterir. Siz de sevdiğiniz bir açıklama için aynı ölçütü kabul ettiğinizde sorgulama daha adil hale gelir.
Sıkça sorulan sorular
Kasyopya Celseleri bilimsel bir kanıt mı?
Bir kayıt, kaydı oluşturan kişilerin ne söylediğini belgeleyebilir. Söylenenin kozmik bir kaynaktan geldiğini veya bütün içeriğinin doğru olduğunu ayrıca kanıtlamaz. Bu yazıda arşiv, iddiaların kaynağı olarak kullanılmıştır.
İdeomotor etki, celselerle ilgili her şeyi açıklıyor mu?
Hayır. Araştırılmış bir bilişsel mekanizma sunar. Belirli bir oturum hakkında kesin hüküm vermek için o oturumun koşullarını, kayıtlarını ve alternatif açıklamalarını incelemek gerekir.
Bu anlatılara ilgi duymak bir ruhsal hastalık belirtisi mi?
Tek başına böyle bir ilgi üzerinden klinik tanı konulamaz. Burada insanların kişilikleri veya ruh sağlıkları hakkında hüküm vermek yerine iddiaların gerekçelerini değerlendiriyoruz.
Kaynaklar ve ileri okuma
Cassiopaea. Home of the Cassiopaean Experiment — topluluğun kendi anlatısı; bilimsel doğrulama olarak kullanılmamıştır.
Gauchou, H. L., Rensink, R. A. ve Fels, S. (2012). Expression of nonconscious knowledge via ideomotor actions. Consciousness and Cognition, 21(2), 976–982.
Whitson, J. A. ve Galinsky, A. D. (2008). Lacking control increases illusory pattern perception. Science, 322(5898), 115–117.
Nickerson, R. S. (1998). Confirmation Bias: A Ubiquitous Phenomenon in Many Guises. Review of General Psychology, 2(2), 175–220.