Bir konuyu üçüncü kez okuyorsun. Cümleler gözüne tanıdık geliyor ve artık konuyu öğrendiğini düşünüyorsun. Kitabı kapatıp bir arkadaşına anlatmayı denediğinde ise tanımı hatırlamana rağmen örnek veremediğini fark ediyorsun. Bu küçük sınama iki ayrı bilgi sunuyor. Konu hakkında neler bildiğini gösteriyor ve çalışmayı nasıl sürdüreceğine karar vermeni sağlıyor.
Metabiliş, düşünme, öğrenme ve hatırlama süreçlerini izleme ve elde ettiğin bilgiye göre kullandığın yöntemi düzenleme becerisidir. “Nasıl düşündüğümü fark ediyorum” bunun ilk adımıdır. “Öyleyse hangi yöntemi deneyeceğim?” sorusu ise bu farkındalığı davranışa çevirir. Aynı beceri, bir metni anlamaya çalışırken, bir iş kararını gözden geçirirken ya da yeni bir spor hareketi öğrenirken kullanılabilir.
Metabilişin iki yüzü, izleme ve düzenleme
John H. Flavell, 1979’daki çalışmasında insanların kendi bilişsel süreçleri hakkında neler bildiklerini ve bu süreçleri nasıl izlediklerini ele aldı. Örneğin biri, teknik bir metni tek seferde okumaktansa kısa bölümlere ayırınca daha rahat anladığını bilebilir. Bu bilgi bir görev sırasında devreye girer. Bir paragrafın gerekçesini takip edemediğini fark ettiğinde geri dönüp ana önermeyi arayabilir.
Nelson ve Narens, bellek üzerine çalışmalarında iki yönlü bir ilişki tarif eder. İzleme, yürüttüğün işe dair bilgi toplar. Bir kelimeyi hatırlayıp hatırlayamadığını ya da bir çözümün hangi basamağında durduğunu fark edersin. Düzenleme, o bilgiyle bir sonraki adımı seçer. O kelimeyi daha sonra yeniden sınayabilir, çözümün durduğu yerde başka bir örnek arayabilirsin. Yeni deneme, izleme için yeni bir sonuç üretir.
Bir sınava hazırlanırken bu döngü çok somut olabilir. “Bu konuyu biliyorum” demeden önce üç kısa soru yaz. Notlarına bakmadan cevap ver. Tanımı kurabiliyor, fakat iki kavramı ayıramıyorsan bütün bölümü baştan okumak yerine onları karşılaştıran örnekleri incele. Öğrenmeye harcadığın zamanı, ortaya çıkan boşluğa göre dağıtmış olursun.
Anladığını hissetmek ile anladığını göstermek
Aynı sayfayı tekrar okuduğunda metin daha akıcı gelir. Bu akıcılık gerçek bir deneyimdir. Ancak neyi ölçtüğüne dikkat etmek gerekir. Tanıdık sözcükleri tanımak, bir fikri ertesi gün kaynaksız anlatmakla aynı görevi gerektirmez. Bjork, Dunlosky ve Kornell’in öğrenme üzerine derlemesi, çalışma sırasındaki akıcılığın öğrenen kişinin kendi performansını değerlendirirken kullandığı ipuçlarından biri olduğunu gösterir.
Karpicke ve Roediger’in yabancı dil sözcükleriyle yürüttüğü deneyde, sözcükler bir kez başarıyla hatırlandıktan sonra çalışmaya ve sınamaya hangi biçimde devam edildiği değiştirildi. Gecikmeli hatırlamaya, tekrar tekrar bellekten çağırma alıştırması önemli katkı sağladı. Bu çalışmada öğrencilerin gelecekteki hatırlamalarına dair tahminleri, elde ettikleri puanlarla yakından örtüşmedi. Deney sözcük öğrenimiyle ilgiliydi. Bir kavramı yeni bir duruma uygulama gibi başka hedefler için, sınama görevi de o hedefe göre seçilmelidir.
Bunu kendi öğrenmende denemek için bir metni okuduktan sonra sayfayı kapatıp iki dakika içinde ana fikri ve gerekçelerinden birini yazabilirsin. Ardından metne dönüp yazdıklarını karşılaştır. Ana fikri anımsamanın, gerekçeyi kurmaktan kolay geldiğini görürsen ikinci adımını buna göre seç. Kendi yeterliğine dair yargının nasıl oluştuğunu Dunning–Kruger etkisi ve öz değerlendirme yazısında da ele alıyoruz.
Felsefi bir soru, bildiğimizi nasıl biliyoruz?
Kendini tanımak çoğu zaman tercihlerini ve duygularını tanımakla ilişkilendirilir. Felsefi boyut, bir bilgi iddiasını neyin haklı çıkardığını sormakla açılır. “Bu konuyu anladım” cümlesi kendi zihnin hakkında bir iddiadır. Aynı iddiayı, birini birkaç dakika dinledikten sonra “Onun ne demek istediğini anladım” derken de kurarsın. Her iki durumda, güvenin hangi gözleme dayandığını sorabilirsin.
Düşünceye güven düzeyi vermek, belirsizliği ifade edilebilir kılar. “Bu yorum bana makul geliyor, çünkü iki örnekle uyumlu” dediğinde hangi koşulda fikrini değiştireceğini de söyleyebilirsin. Başka bir örnek bulursan neye bakacaksın? Karşıdaki kişi “Ben onu kastetmedim” derse hangi çıkarımı yeniden ele alacaksın? Böyle bir tutum, kişinin kendi kanaatine sahip çıkmasına ve onu gerektiğinde değiştirmesine aynı anda alan açar.
Bu ayrımı ilişkilerde görmek de mümkün. Birinin davranışına getirdiğin açıklama sana ikna edici gelebilir. Kendine “Hangi kısmını gördüm, hangi kısmını ben tamamladım?” diye sormak, yorumu gözlemden ayırır. Bu ayrımı yakın ilişkiler üzerinden açan yazımız İlişkide Wishful Thinking Nedir?
Planla, sına, karşılaştır ve yeniden seç
Bir öğrenme hedefini görünür kılmak için şu dört adımı tek bir çalışma oturumunda deneyebilirsin. Aynı yöntemi birkaç kez uyguladığında kendin hakkında giderek daha ayrıntılı bilgi birikir.
- Planla. “Bu bölümü bitireceğim” geniş bir hedeftir. “Bu bölümün ana savını ve ona yöneltilebilecek bir itirazı anlatabileceğim” dediğinde çalışmanın sonunda gözleyebileceğin bir davranış belirlersin.
- Sına. Kaynağı kapatıp bir örnek çöz, birine anlat veya kendine yazdığın soruyu cevapla. Önce ne kadarını hatırlayacağını tahmin etmek, sonraki karşılaştırmayı daha anlamlı kılar.
- Karşılaştır. Yanıtını metin, örnek çözüm veya geri bildirimle karşılaştır. Hatanın tanımdan mı, ayrıntıyı hatırlamamaktan mı, yoksa kavramı yeni bir bağlama taşıyamamaktan mı geldiğini belirle.
- Yeniden seç. Eksik tanımı bir cümleyle yeniden kur. Örnek üretmekte zorlandıysan iki farklı örneği karşılaştır. Sonrasında kısa bir aralık bırakıp aynı hedefi başka bir soruyla yeniden sına.
Tahminlerini karşılaştırabileceğin küçük bir kayıt
Bir hafta boyunca her oturumun sonunda iki sayı kaydetmeyi deneyebilirsin. Önce notlara bakmadan beş sorudan kaçını cevaplayacağını tahmin et. Ardından gerçekten cevapladığın soru sayısını yaz. İlk gün dört bekleyip iki yaparsan, bu fark tek başına yeteneğin hakkında bir hüküm vermez. O gün kullandığın ölçütün öğrenmeni ne kadar doğru yansıttığını gösterir.
Birkaç denemeden sonra örüntülere bak. Tanımları güvenilir biçimde hatırlıyor, uygulama sorularında zorlanıyor olabilirsin. Bazı konularda ise tahminin gereğinden düşük çıkabilir. Çalışma planını bu iki yöndeki hatalara göre güncelle. Böylece çabayı nerede artıracağını ve hangi konuda bir sonraki seviyeye geçebileceğini daha somut bir veriye dayandırırsın.
Antrenman örneği
Yeni bir hareket dizisi öğrenen sporcu, antrenörün gösterisini izlerken sıranın tamamını bildiğini düşünebilir. Kendi başına, uygun ve güvenli koşullarda denediğinde geçişlerden birini karıştırdığını görür. Hatanın hangi geçişte çıktığını belirlemek, bütün diziyi tekrarlamaktan önce o geçişi düşük zorlukta çalışmasına yardım eder. Bir sonraki denemede gelişme olup olmadığı, yöntemin işe yarayıp yaramadığına dair daha iyi bilgi verir.

Geri bildirim her zaman aynı biçimde gelmez. Kendi kaydın bir ayrıntıyı gösterebilir. Bir antrenör, öğretmen veya ekip arkadaşı ise nerede neyi yanlış yorumladığını fark etmeni sağlayabilir. Geri bildirimin işe yararlılığı, yargıyı somut bir sonraki adıma bağlayabilmesinden gelir. Bu bağlantının iletişim boyutunu yapıcı eleştiri yazısında inceleyebilirsin.
Metabiliş ile fazla düşünme arasındaki fark
Bir kararın üzerinden tekrar tekrar geçmek, yeni bilgi ürettiği sürece değerlendirme işlevi görebilir. Aynı soruyu kanıt eklemeden ve bir sonraki adımı belirlemeden yeniden ele almak ise döngüyü uzatabilir. Metabilişsel bir kontrol sorusu, “Bu düşünme bana hangi bilgiyi verdi?” olabilir. Belirli bir eksik saptadıysan onu sınayacak küçük bir eylem seçebilirsin. Eksik bilgiye şu anda ulaşamıyorsan kararı hangi koşulda yeniden açacağını belirleyebilirsin.
Sık sorulan sorular
Metabiliş doğuştan sabit bir yetenek mi?
İnsanlar kendi bilgi ve becerilerini farklı doğrulukta izleyebilir. Bir kişinin bir alanda iyi tahmin yapması, başka bir alanda da aynı doğruluğu göstereceği anlamına gelmez. Düzenli tahmin, sınama ve geri bildirim, belirli bir görevde kendi yargılarını daha iyi tanımasına yardımcı olabilir.
Metabiliş bir çalışma tekniği mi?
Metabiliş, hangi tekniği seçtiğini ve tekniğin işe yarayıp yaramadığını izlemeni sağlar. Hatırlama alıştırması belirli bir tekniktir. Hangi konuyu, hangi aralıkla ve hangi soruyla sınayacağına karar vermek ise tekniği yönetmenin parçasıdır.
Metabiliş yalnızca okulda mı işe yarar?
Bir toplantıda birinin gerekçesini doğru anlayıp anlamadığını sınamak, sporda bir tekniğin hangi parçasını öğrendiğini değerlendirmek veya günlük bir kararın varsayımlarını görmek de metabilişsel beceriler gerektirir. Her durumda izleme ölçütünün göreve uygun olması önemlidir.
Kaynakça
- Flavell, J. H. (1979). Metacognition and Cognitive Monitoring. American Psychologist, 34(10), 906–911. Makale.
- Nelson, T. O. ve Narens, L. (1990). Metamemory: A Theoretical Framework and New Findings. Psychology of Learning and Motivation, 26, 125–173. Kitap bölümü.
- Karpicke, J. D. ve Roediger, H. L. (2008). The Critical Importance of Retrieval for Learning. Science, 319(5865), 966–968. Deneysel çalışma.
- Bjork, R. A., Dunlosky, J. ve Kornell, N. (2013). Self-Regulated Learning: Beliefs, Techniques, and Illusions. Annual Review of Psychology, 64, 417–444. Araştırma derlemesi.