Bırakmanın Psikolojisi: Kabullenme, Kontrol ve Esneklik

Kabullenme ve bırakma üzerine temsili görsel

Bırakmanın psikolojisi, bir şeyi istemekten vazgeçtiğimiz anda evrenin onu bize getirdiği düşüncesine dayanmaz. Daha somut bir soruyla ilgilenir: Değer verdiğimiz bir hedef için çabalarken, sonucun her ayrıntısını kontrol etmeye çalışmanın yükünü nasıl ayırt ederiz? Bir mesajı tekrar tekrar kontrol etmek, aynı görüşmeyi zihnimizde yeniden oynatmak veya henüz gelmemiş bir kararı saatlerce düşünmek, her zaman yeni bilgi üretmez.

Bazen insan hedefini korumakla bir sonucu garanti etmeye çalışmayı birbirine karıştırır. Beklediğimiz işin, ilişkinin veya fırsatın gerçekleşmesini istemek anlaşılırdır. Ancak istemenin kendisi sonucu belirlemez; istemeyi bırakmak da sonucun gerçekleşeceğine dair güvence vermez. Burada “bırakmak”, dikkatimizi ve davranışlarımızı yeniden değerlendirmek anlamında kullanılıyor. Bir doğa yasası veya düşüncelerle dış dünyayı yönetme yöntemi olarak sunulmuyor.

Bırakmak tam olarak ne anlama gelebilir?

Tek bir bırakma biçimi yoktur. Bazen işlevsiz bir kontrol davranışını azaltmak, bazen bir beklentiyi değiştirmek, bazen de artık bize uygun olmayan bir hedefi yeniden değerlendirmek gerekir. Bu seçenekler aynı karar değildir. Önce neyi bıraktığımızı tarif etmek, kavramı daha kullanışlı hale getirir. Bir işe başvurmayı sürdürürken, gelen kutusunu her beş dakikada bir kontrol etme alışkanlığını bırakmak mümkündür.

Bu örnekte hedef korunur; hedefe hizmet etmeyen tekrar ele alınır. Başka bir durumda kişi, uzun süredir taşıdığı bir hedefin artık kendi değerleriyle uyuşmadığını fark edebilir. O zaman gündeme gelen şey hedefin kendisidir. Her iki durumda da bir sonraki adım, beklemek veya çabalamak hakkında genel bir slogan yerine içinde bulunduğumuz koşullara göre belirlenir.

Kabullenme: Duyguyu tanımak, koşulları ayrıca değerlendirmek

Ford ve çalışma arkadaşlarının 2018’de yayımlanan araştırması, düşünce ve duygularını yargılamadan kabul etme eğilimi ile psikolojik sağlık arasındaki ilişkileri inceledi. Bulgular, zihinsel deneyimleri kabul etmenin bazı stres tepkileriyle ilişkili olduğunu gösterdi. Çalışma, dış koşulları kabullenmeyle aynı sonucu bulmadı. Bu ayrım, duyguyu kabul etmek ile olumsuz bir durumu sürdürmeyi onaylamanın farklı olduğunu hatırlatır; her kişi için kesin sonuç vaat etmez.

“Bu durum beni üzüyor” diyebilmek, duruma katlanmak zorunda olduğumuz anlamına gelmez. Duygumuzu tanırken sınır koyabilir, bilgi isteyebilir veya bir çözüm için harekete geçebiliriz. Kendimize bir duygunun var olduğu için başarısız olduğumuzu söylemek, sorunu değerlendirmemizi kolaylaştırmayabilir. Burada kabullenme, ne hissettiğimizi daha dürüst tarif edebilme alanıdır. Dış dünyada ne yapacağımız sorusu ayrıca açık kalır.

Düşünceyi zorla susturmaya çalışmak

Wegner ve çalışma arkadaşlarının 1987 tarihli düşünce bastırma deneyi, beyaz bir ayıyı düşünmemeye çalışan katılımcılarda sonradan bu düşüncenin daha sık ortaya çıkabildiğini gösterdi. Bu, düşünceyi bastırmanın bazı koşullarda ters etki yaratabileceğine dair bir bulgudur. Her düşüncede aynı sonuç olacağı veya dikkat dağıtmanın her zaman zararlı olduğu anlamına gelmez.

Gündelik bir karşılığı şöyle kurulabilir: “Onu hiç düşünmeyeceğim” cümlesi yerine, bir düşüncenin geldiğini fark edip o anda seçtiğimiz işe dönmeyi deneyebiliriz. Amaç zihni tamamen boşaltmak veya bir duyguyu tek seferde bitirmek değildir. Düşüncenin gelmesi ile onun peşinden uzun bir değerlendirme döngüsüne girmeyi ayrı davranışlar olarak ele alabiliriz. Overthinking üzerine yazı bu tekrar döngüsünü başka örneklerle tartışır.

Psikolojik esneklik ve değerler doğrultusunda hareket etmek

Hayes ve çalışma arkadaşlarının Kabul ve Kararlılık Terapisi modeli açıklaması, kabul, düşüncelerle kurulan ilişki, değerler ve eylem gibi süreçleri ele alır. Bu çerçevede psikolojik esneklik, zorlayıcı bir iç deneyim varken de koşullara ve değerlerimize uygun davranabilmeyle ilgilidir. Bir hedefe ulaşmayı garanti eden teknik değildir. Kuramsal açıklama ile bir kişinin ihtiyaçlarına uygun terapi planı da aynı şey değildir.

Örneğin öğrenmek bizim için değerliyse, kaygı hissettiğimiz bir günde küçük bir çalışma adımı seçebiliriz. Saygı önemliyse, bir konuşmada kendi sınırımızı açık biçimde ifade edebiliriz. Bu örneklerde değer, yalnızca sonunda elde edilecek ödül değildir; o gün nasıl davranmak istediğimize de yön verir. Sonucu tümüyle belirleyemesek bile davranışımızı değerlendirebileceğimiz daha somut bir zemin oluşur.

Stoacı felsefe: Etkimiz ile garantimiz arasındaki ayrım

Epiktetos, Enchiridion’un ilk bölümünde bize bağlı olanlarla olmayanları ayırır. Bu felsefi çerçeve, eylemimiz ile dış sonuçları aynı ölçüde yönetebileceğimizi varsaymamayı önerir. Buradan çıkarabileceğimiz güncel bir yorum, çabamızı etkileyebildiğimiz alanlara yöneltmektir. Bu bir felsefi yorumdur; kadim bir metin, tek başına psikolojik tedavinin etkililiğine ilişkin bilimsel kanıt sayılmaz.

Bir başvuru örneğinde hazırlığımızı, metnimizi ve hangi kuruma başvuracağımızı gözden geçirebiliriz. Değerlendirme kurulunun bütün tercihlerini ise belirleyemeyiz. İkinci alanın varlığını kabul etmek, ilk alanda hiçbir şey yapmamayı gerektirmez. Tam tersine hangi hazırlığın anlamlı, hangi tekrarın sonuç üzerinde etkisiz olduğunu ayırmamızı sağlar. Kontrolün sınırları üzerine düşünmek, sorumluluğu bıraktığımız bir mazerete dönüşmek zorunda değildir.

Hedefi korumak: Niyeti uygulanabilir bir plana çevirmek

Gollwitzer’in uygulama niyetleri çalışması, bir durum ile yapılacak davranışı önceden eşleştiren planları ele alır. “Şu durum olduğunda, şu adımı atacağım” biçimi, genel bir isteği daha belirli bir eyleme çevirebilir. Böyle bir plan başarıyı garanti etmez; niyet ile davranış arasındaki boşluğu ele almak için bir araçtır.

“Daha çok çalışacağım” yerine “Salı günü kahvaltıdan sonra yirmi dakika başvuru metnimi düzenleyeceğim” demek, eylemi görünür kılar. Bu örnek araştırmadan alınmış bir reçete değil, planın biçimini göstermek için oluşturulmuştur. Koşullar değişirse plan da değiştirilebilir. Vizyon ve hedef belirleme psikolojisi yazısı, hayal kurmakla eylem arasında nasıl ilişki kurulabileceğini ele alır.

Günlük hayatta bir değerlendirme egzersizi

1. Neyi kontrol etmeye çalıştığını açıkça yaz

“Her şey” yerine tek bir durum seç. Hangi sonucu istediğini ve şu anda hangi davranışı tekrarladığını belirt. Sonuç bir başkasının kararına bağlıysa, kendi hazırlığın ile o kişinin seçimini farklı satırlara yaz. Böylece üzerinde konuşabileceğin somut bir sorun oluşur.

2. Duygu, yorum ve olguyu ayır

“Kaygılıyım” bir duygu ifadesidir. “Hiç yanıt gelmeyecek” geleceğe ilişkin bir tahmindir. “Bugün yanıt gelmedi” ise mevcut bir gözlemdir. Bunları ayırmak duyguyu reddetmek değildir. Her cümlenin ne tür bir bilgi verdiğini anlamamıza yardımcı olur.

3. Küçük bir sonraki adım seç

Gerekli bilgiyi istemek, bir metni düzeltmek, dinlenmek için zaman ayırmak veya uygun bir takip tarihi belirlemek gibi. Adımın duruma gerçekten hizmet edip etmediğini sor. Aynı şeyi tekrar etmek dışında bir seçenek bulunması, sonucu garanti etmeden de hareket alanı açabilir.

4. Etkisini koşullara göre değerlendir

Bir süre sonra yalnızca istediğin sonucun gelip gelmediğine bakma. Seçtiğin davranış yeni bilgi sağladı mı, zamanını daha iyi kullanmana yardımcı oldu mu, kendi sınırlarını ifade edebildin mi? İşe yaramayan bir adımı değiştirmek mümkündür. Bir egzersizin herkese ve her koşula uygun olması beklenmemelidir.

Sıkça sorulan sorular

Bırakınca istediğim şey geri gelir mi?

Bunun garantisi yoktur. Birinin kararını veya dış olayları kendi düşüncelerimizle yönetebileceğimize dair bir yasa sunmuyoruz. Burada ele alınan konu, belirsizlik karşısında dikkatimizi ve davranışlarımızı nasıl değerlendirdiğimizdir.

Kabullenmek haksızlığa razı olmak mı?

Duygunu veya mevcut gerçeği tanımak, onu onaylamakla aynı şey değildir. Çözüm aramak, sınır koymak ve gerektiğinde destek istemek kabullenmeyle birlikte mümkün olabilir.

Hedefimden vazgeçmem gerektiğini nasıl anlarım?

Tek bir slogan bu kararı veremez. Hedefin hâlâ değerlerinle uyuşup uyuşmadığını, maliyetini, alternatiflerini ve değişen koşulları değerlendirmek gerekir. Bazen yöntem, bazen hedefin kendisi yeniden ele alınır.

Kaynaklar ve ileri okuma

Ford, B. Q., Lam, P., John, O. P. ve Mauss, I. B. (2018). Olumsuz düşünce ve duyguları kabullenmenin psikolojik sağlıkla ilişkisi. Journal of Personality and Social Psychology, 115(6), 1075–1092. DOI: 10.1037/pspp0000157.

Wegner, D. M. ve diğerleri (1987). Paradoxical effects of thought suppression. Journal of Personality and Social Psychology, 53(1), 5–13.

Hayes, S. C. ve diğerleri (2006). Acceptance and commitment therapy: model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25.

Epiktetos. Enchiridion, 1. Bölüm — felsefi birincil metin; Elizabeth Carter çevirisi.

Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493–503.

Buradaki gündelik örnekler kavramları açıklamak için oluşturulmuştur; kişiye özel bir terapi programı olarak sunulmamaktadır.

WhatsApp

Yorum yapın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir