Sürekli Eleştirmek: Yapıcı Geri Bildirim, Motivasyon ve Çözüm Üretmek

Bir fikir ortaya atıldığında ilk tepki hep eksikleri sıralamaksa, konuşma kısa sürede yorucu hale gelebilir. Öneriyi sunan kişi kendini savunmaya başlar; diğerleri yeni bir şey söylemekten çekinir. Fakat bundan “Eleştiren insanların başarı oranı düşüktür” gibi genel bir sonuç çıkaramayız. İnsanların başarısı tek bir konuşma alışkanlığıyla açıklanamayacak kadar çok koşula bağlıdır.

Bu yazının önceki başlığındaki yüzde 60 iddiası, gösterilmiş bir araştırmaya dayanmıyordu; bu nedenle kaldırıldı. Eleştiriyi bilimsel olarak tartışmanın yolu, kaynağı belirsiz bir sayıdan değil, hangi geri bildirimin hangi koşullarda işe yaradığını sormaktan geçer. Üstelik eleştirel düşünme, bilim ve felsefe için değerlidir. Sorun düşünceleri sınamak değil, her konuşmayı kişiyi değersizleştiren bir kusur arama yarışına çevirmektir.

Eleştirel düşünme ile sürekli kusur bulmak

Eleştirel düşünme, bir iddianın dayanaklarını incelemek ve alternatif açıklamaları değerlendirmektir. “Bu sonuca hangi verilerle ulaştık?” sorusu öğrenmeye hizmet eder. “Zaten senden iyi bir fikir çıkmaz” cümlesi ise iddiadan uzaklaşıp kişiye yönelir. Aynı fikirle ilgili iki olumsuz yorumun işlevi bu yüzden çok farklı olabilir.

Bir planın zayıflığını görmek yararlı bir beceridir. Bütçedeki açığı fark etmek, deneydeki yöntemi sorgulamak veya yazıdaki çelişkiyi göstermek gelişme fırsatı yaratabilir. Fakat eksikliği belirttikten sonra konuşmayı kapatmak ile düzeltme için seçenek sunmak aynı şey değildir. İyi bir değerlendirme, mümkün olduğunda “Bunu nasıl daha iyi yapabiliriz?” sorusuna da yer açar.

Araştırmalar geri bildirim hakkında ne söylüyor?

Kluger ve DeNisi’nin geri bildirim üzerine çalışmaları, geri bildirimin performansa etkisinin tek yönlü olmadığını gösterir [1]. “Eleştiri daima faydalıdır” veya “Eleştiri daima zarar verir” gibi iki uç hüküm de bu karmaşıklığı kaçırır. Geri bildirimin odağı ve verildiği bağlam önem taşır. Bu çalışmalar eleştiren insanların kişisel başarı oranını ölçen bir sıralama değildir.

Hattie ve Timperley’nin eğitim alanındaki incelemesi de geri bildirimin türüne ve sunuluşuna dikkat çeker [2]. Buradan gündelik hayata aktarabileceğimiz sınırlı ders şudur: Bir insana yalnızca nasıl biri olduğunu söylemek yerine, hangi işte neyi değiştirebileceğini açıklamak daha kullanışlı bir konuşma zemini sunabilir. Eğitim araştırmalarındaki bulguların her ilişkiye aynı biçimde uygulanacağını varsaymamak gerekir.

Bir yorum ne zaman yapıcı olur?

Yapıcı bir yorum öncelikle anlaşılabilirdir. “Bu sunum olmamış” yerine “İlk bölümde ana soru görünmüyor; başa iki cümleyle ekleyebiliriz” dendiğinde üzerinde çalışılabilecek bir alan açılır. Kişi neyin eksik olduğunu ve hangi adımı deneyebileceğini görebilir. Yorum doğru olsa bile çok belirsiz kaldığında eyleme dönüşmesi zorlaşır.

İkinci ölçüt, geri bildirimin hedefle ilişkili olmasıdır. Bir metnin bilimsel doğruluğunu tartışırken yazarın görünüşünü değerlendirmek konuyla ilgisizdir. Bir antrenmanın tekniği incelenirken sporcunun kişiliğine hükmetmek de sorunu çözmez. İyi bir konuşma, üzerinde uzlaşılan hedefe döner: daha açık yazmak, daha güvenli uygulamak, daha tutarlı bir plan hazırlamak.

Üçüncü ölçüt uygulanabilirliktir. İnsan aynı anda on farklı eksiği duyduğunda nereden başlayacağını seçemeyebilir. Öncelikli bir veya iki değişikliği ayırmak, konuşmayı somutlaştırır. Bu yaklaşım zor konuları gizlemek anlamına gelmez; sırayı belirler. “Önce verilerin kaynağını doğrulayalım, sonra anlatım biçimine geçelim” gibi bir düzen kurulabilir.

Sürekli eleştirmenin arkasında ne olabilir?

Bazı durumlarda kusur arama, belirsizliği azaltmaya veya hata riskini yönetmeye yönelik bir alışkanlık olabilir. Başka durumlarda kişi görev gereği denetim yapıyor, yetersiz bir planla karşılaşıyor ya da iletişim biçiminin etkisini fark etmiyor olabilir. Kıskançlık veya üstünlük kurma isteği de kimi olaylarda olası açıklamalardır; fakat tek bir yorumdan bunları kesinleştiremeyiz.

Kendi alışkanlığını incelemek isteyen biri şu soruları sorabilir: Yalnızca yanlışları mı görüyorum? İşe yarayan tarafları da söyleyebiliyor muyum? Yeni bilgi gelince fikrimi güncelliyor muyum? Benzer bir sorunu kendim çözmeye çalışsam ne önerirdim? Bu sorular bir teşhis aracı değildir. Kişinin konuşmadaki rolünü daha bilinçli değerlendirmesi için kullanılabilir.

Motivasyonu koruyan bir çalışma ortamı

Bir ekipte hataları konuşabilmek önemlidir. Hatalar söylenemiyorsa sorunlar büyüyebilir. Buna karşılık her hatanın kişinin değerine yönelik bir hükme dönüşmesi, konuşmanın odağını öğrenmeden savunmaya kaydırabilir. “Bu adımda hata var” ile “Sen zaten beceriksizsin” arasındaki ayrımı korumak, hem sorunu hem kişiyi daha doğru ele almamızı sağlar.

Pratik bir ekip kuralı şu olabilir: Bir öneriyi değerlendirirken önce hedefi netleştirmek, sonra gözlenebilir sorunu tarif etmek ve son olarak olası düzeltmeleri konuşmak. Herkesin alternatif çözüm bulması zorunlu değildir; bir sorunu fark etmek de katkıdır. Yine de kimsenin fikrini açıklamadan susturulmaması ve ölçütlerin kişiye göre değişmemesi önemlidir.

Eleştiri aldığında ne yapabilirsin?

Önce geri bildirimi bir bütün olarak kabul veya reddetmek yerine parçalarına ayır. İçinde doğru bir gözlem, yanlış bir varsayım ve incitici bir ifade birlikte bulunabilir. Doğru gözlemi kullanmak, incitici dili onaylamak değildir. “İşaret ettiğin eksikliği anladım; bunu kişiliğim hakkında yorum yapmadan konuşalım” diyebilirsin.

Somutluk istemek de yardımcı olabilir: “Hangi bölüm?”, “Hangi örnek?”, “Ne değişirse sorun çözülmüş olur?” Cevap yoksa geri bildirim şu an için çalışılabilir olmayabilir. Sürekli değişen beklentiler söz konusuysa ölçütleri yazılı hale getirmek düşünülebilir. Özellikle iş ortamında teslim tarihi, beklenen çıktı ve değerlendirme ölçüsü anlaşmazlığı daha belirgin bir zemine taşır.

Eleştiriyi çözüm üretmeye çevirmek

Bir toplantıda “Bu olmaz” dediğini fark ettiğinde cümleyi genişletmeyi deneyebilirsin: “Şu koşulda zor görünüyor; daha küçük bir deneme yaparsak ne öğrenebiliriz?” Ya da “Bu önerinin iki güçlü tarafı, bir de maliyet sorunu var.” Böylece olumsuz bilgi saklanmaz, fakat bütün fikir tek bir hükümle kapatılmaz.

Örneğin bir blog yazısında kaynaksız bir iddia gördüğünü düşün. Yapıcı adımlar, iddiayı çıkarmak, güvenilir kaynak aramak veya ifadeyi daha sınırlı hale getirmek olabilir. “Yazının tamamı değersiz” demek yerine sorunu bulunduğu yerde düzeltmek, emeği korurken kaliteyi yükseltir. Çözüm üretmek her zaman olumlu konuşmak değildir; bazen bir bölümün kaldırılmasını gerekçelendirmektir.

Felsefe açısından eleştirinin sorumluluğu

Bir düşünceyi eleştirmek, onu anlamaya çalışma sorumluluğunu da içerir. Karşımızdakinin iddiasını olduğundan daha zayıf hale getirip sonra çürütmek kolaydır. Daha adil olan, önce ne söylediğini doğru aktarmak ve itirazı o düşünceye yöneltmektir. Aynı özen kendi düşüncemiz için de geçerlidir: Eleştiriye açık olmak, her itirazı kabul etmek değil, gerekçeleri inceleyebilmektir.

Bu bakışla eleştirinin değeri, ne kadar sert olduğunda değil, düşünceyi ne kadar açıklığa kavuşturduğunda aranır. Kimlik üzerinden kurulan üstünlük yarışının yerine ortak bir soru geçebilir: “Burada hangi şeyi daha doğru anlama fırsatımız var?” Bazen cevap planı geliştirmek, bazen mevcut kararı savunmak, bazen de fikri değiştirmektir.

Bir haftalık gözlem önerisi

Bir hafta boyunca verdiğin veya aldığın üç geri bildirimi not et. Her birinde şu ayrımı yap: gözlem neydi, yorum neydi, istenen değişiklik neydi? Ardından konuşmanın sonunda uygulanabilir bir adım oluşup oluşmadığını sor. Bu küçük çalışma, kişileri iyi veya kötü ilan etmek yerine konuşmanın kalitesini değerlendirmene yardımcı olabilir.

Sonraki görüşmede tek bir değişiklik dene: belirsiz bir hükmü somut bir örnekle değiştir, kişilik etiketini çıkar veya neyin düzeltilebileceğini sor. Amaç eleştiriyi hayatından çıkarmak değil, onu işe yarayan bilgiye dönüştürmektir. İlerlemeyi de “Artık hiç eleştirilmiyorum” diye değil, “Neyi geliştireceğim daha açık” diye değerlendirebilirsin.

Sıkça sorulan sorular

Sürekli eleştiren biri mutlaka kıskanç mıdır?

Hayır. Farklı açıklamalar mümkündür. Niyetten önce davranışı, bağlamı ve tekrar eden örüntüyü değerlendirmek gerekir.

Yapıcı eleştiri mutlaka güzel hissettirir mi?

Hayır. Gerçek bir eksikliği duymak zor olabilir. Rahatsızlık, tek başına yorumun yanlış veya kötü niyetli olduğunu göstermez.

Başarıyı yüzdeyle açıklayabilir miyiz?

Belirli bir araştırmanın tanımladığı ölçütler ve örneklem olmadan böyle bir oran vermek doğru değildir. Bu yazı herhangi bir genel başarı yüzdesi ileri sürmez.

İlgili okumalar: Yapıcı eleştiri ve sağlıklı iletişim · Destek, özerklik ve sınırlar.

Kaynaklar

  1. Kluger, A. N. ve DeNisi, A. (1998). Feedback interventions: Toward the understanding of a double-edged sword.
  2. Hattie, J. ve Timperley, H. (2007). The power of feedback.
WhatsApp

Yorum yapın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir