The Mentalist ve Mikroifadeler: Patrick Jane İnsanları Nasıl Okuyor?

Patrick Jane’i canlandıran Simon Baker’ın The Mentalist tanıtım portresi
Patrick Jane (Simon Baker). Tanıtım görseli: STAR Channel.

Patrick Jane odaya girer. Birinin yüzünde çok kısa süren bir değişiklik fark eder, başka birinin ellerine bakar, konuşmadaki duraksamayı yakalar. Ardından öyle bir soru sorar ki karşısındaki kişi şaşırır: Bunu nasıl anladı? The Mentalist izlerken bizi ekrana bağlayan şeylerden biri, gündelik hayatta gözümüzden kaçan ayrıntıların bir anda önem kazanmasıdır.

The Mentalist ve mikroifadeler ilişkisi, psikolojinin ilgi çekici bir alanına açılır: İnsanların yüzlerini, jestlerini ve konuşma biçimlerini nasıl yorumluyoruz? Patrick Jane’in yöntemlerini anlamak için sözsüz iletişime, seçici dikkate ve stres tepkilerine bakabiliriz. Dizideki etkileyici çıkarımlarla bilimsel araştırmaların desteklediği sonuçları ise aynı kabul etmemeliyiz.

Bu yazı özellikle “Seeing Red” ve “Devil’s Cherry” bölümlerine ilişkin olay bilgisi içerir.

Mikroifadeler nedir? Patrick Jane yüzlerde ne arıyor?

Mikroifadeler, yüzde çok kısa süre görülen ifadelerdir; araştırmalarda çoğunlukla yarım saniyeden kısa sunulan yüz ifadeleriyle çalışılır. Bir duyguyu gizleme girişimi sırasında ortaya çıkabilecekleri düşüncesi, bu alana ilgiyi artırmıştır. Ancak her hızlı yüz hareketi mikroifade değildir; kısa bir ifade görmek de kişinin sakladığı düşünceyi çözmek anlamına gelmez. [1]

Jane’in bir konuşma sırasında yüzü dikkatle izlemesini düşünelim. Kaşların kısa süre hareket etmesi, dudakların gerilmesi veya gülümsemenin aniden kaybolması dikkatini çekebilir. Ekranda bu ayrıntı çoğu zaman hemen anlam kazanır. Gerçek hayatta ise gözlenen hareketin hangi duyguyla ilişkili olduğu, o duygunun neden ortaya çıktığı ve kişinin söyledikleriyle nasıl bağlantılı olduğu ayrı sorulardır.

Bu nedenle yüz hareketi, duygu ve niyet arasında otomatik bir eşitlik kuramayız. Birinin yüzünde korkuya benzer bir ifade görmek, neden korktuğunu açıklamaz. Suçlanmaktan çekinen masum biri de korkabilir; konu ona bambaşka bir anıyı hatırlatmış da olabilir.

Bu becerilerin psikolojideki adı tek bir kavram değil

Mimikler, jestler, duruş, bakış yönü ve sesin sözcükler dışındaki özellikleri sözsüz iletişim kapsamında incelenir. İnsanların davranışlarından duygu, düşünce ve amaçlarına ilişkin çıkarım yapmamız ise daha geniş biçimde sosyal biliş alanıyla ilişkilidir. Mikroifadeler bu geniş alanın yalnızca bir parçasıdır. [2]

Dolayısıyla Jane’i yalnızca yüz kaslarına bakarak açıklamak eksik kalır. Dizi onun çevredeki eşyalardan, insanların anlattıklarından, daha önce öğrendiği bilgilerden ve konuşmanın akışından yararlandığını gösterir. Bir ayrıntının önemini, diğer ayrıntılarla birlikte değerlendirir. Bunun bilimsel karşılığını konuşurken gözlem, dikkat, bellek ve çıkarım süreçlerini birlikte düşünmek gerekir.

Jane neden medyumlukla karıştırılmasına itiraz ediyor?

Jane’in geçmişinde medyumluk gösterileri vardır. Dizinin resmî tanıtımı da onun geçmişteki paranormal yetenek iddialarını sonradan sahte olarak kabul ettiğini açıkça belirtir. Bu geçmiş, karakterin kendisine doğaüstü güç yakıştırıldığında neden karşı çıktığını anlamak açısından önemlidir: Sonuç şaşırtıcı görünse de kullandığı bilgilerin nereden geldiğini kendisi bilir. [3]

“Seeing Red”de, yani 1. sezonun 7. bölümünde Jane’in kendisini medyum olarak tanıtan biriyle karşı karşıya gelmesi bu tavrı görünür kılar. Bölümde bir seans düzenleyerek aldatmacayı açığa çıkarmaya çalışır. Karakterin itirazı, gözlem ve gösteri tekniklerinin açıklamasız bir güç gibi sunulmasına yöneliktir. [4]

İzleyici açısından burada Barnum–Forer etkisi de yararlı bir kavramdır: Genel ve birçok kişiye uyabilecek bir kişilik açıklaması, bize özel hazırlanmış gibi gelebilir. “İnsanlara güvenmek istiyorsun ama geçmişte hayal kırıklığı yaşadın” türündeki bir cümle bunun gündelik bir örneğidir. Forer’ın klasik çalışması, kişisel doğrulama hissinin bir değerlendirmenin doğruluğuna tek başına kanıt oluşturmadığını gösteren başlangıç araştırmalarındandır. Bu etki, Jane’in her çıkarımını açıklamaz; bazı etkileyici okumaların neden kolayca kişisel ve isabetli hissedilebildiğini anlamaya yardım eder. [5]

Başkalarının kaçırdığı ayrıntıları fark etmek: Seçici dikkat

Jane’in gücünün bir kısmı nereye baktığıyla ilgilidir. Hepimiz aynı odaya bakabiliriz; buna rağmen aynı ayrıntıları fark etmeyiz. Seçici dikkat, çevredeki bilgilerin bir bölümüne öncelik verirken diğerlerinin işlenmesinin sınırlanmasıyla ilişkilidir. Simons ve Chabris’in ünlü dikkat deneyinde, belirli bir göreve odaklanan katılımcılar sahnedeki beklenmedik bir olayı gözden kaçırabiliyordu. [6]

Diziyi bu açıdan izlemek keyiflidir: Jane konuşan kişinin yalnızca yüzüne mi bakıyor, yoksa çevreyi de mi tarıyor? Bir nesneyle anlatılan hikâye arasında ilişki mi kuruyor? Burada konu yalnızca çok iyi görmek değildir; hangi ayrıntının araştırmaya değer olduğunu seçebilmektir.

Deneyim de bu seçimi etkileyebilir. Örneğin radyoloji araştırmalarında uzmanların görüntülerdeki anlamlı örüntülere daha hızlı yöneldiği görülmüştür. Bu bulgu insan davranışlarını kusursuz okuma becerisini kanıtlamaz; uzmanlığın belirli bir alandaki görsel aramayı nasıl değiştirebildiğine örnek verir. Jane’in deneyimini düşünürken de alan bilgisiyle genel bir “her şeyi fark etme” yeteneğini ayırmak gerekir. [7]

Stres anında eller, yüz ve ses neden değişebilir?

Bir konuşma zorlaştığında bazı insanlar elleriyle daha fazla oynar, yüzüne dokunur veya duruşunu değiştirir. Bazılarıysa daha az hareket eder. Kaygı ile kendine dokunma davranışlarının sıklığı arasında ilişki bulan çalışmalar vardır. Bunlardan biri, konuşma sırasında kendine dokunma sıklığının o andaki kaygıyla ilişkili olduğunu bildirmiştir; çalışma ilişkiseldir ve her hareketin nedenini tek tek belirleyemez. [8]

Jane’in bir soru sonrasında değişen davranışı fark etmesi bu yüzden ilgi çekicidir. Soru belirli bir konuyla karşılaşmayı sağlamış, kişi de o sırada gerilmiş olabilir. Fakat gerilimin nedeni saklanan bir suç olmak zorunda değildir. Yanlış anlaşılma korkusu, mahremiyet, sosyal kaygı, yorgunluk veya o ortamın baskısı da değerlendirilmelidir.

Bir el hareketinin tek başına sözlük karşılığı yoktur. Buruna dokunmak otomatik olarak yalan, kolları birleştirmek otomatik olarak savunma, bakışı kaçırmak otomatik olarak suçluluk anlamına gelmez. Beden dilini daha ayrıntılı ele aldığımız sözsüz iletişim ve beden dili yazısı da bu bağlam ihtiyacını tamamlayan bir okumadır.

Mikroifadeler bir yalan makinesi gibi çalışır mı?

Birinin duygusal ifadesini fark etmekle doğru söyleyip söylemediğini belirlemek farklı becerilerdir. FBI’ın bilimsel araştırma değerlendirmesi, bakışı kaçırma ve kıpırdanma gibi yaygın işaretlerin güvenilir yalan göstergeleri olmadığını; mikroifadelerle aldatma arasında da güvenilir bir ilişki kurulamadığını vurgular. [9]

Zloteanu ve çalışma arkadaşlarının araştırmasında da yüz ifadelerini tanıma eğitimi, aldatmayı ayırt etme başarısını artırmamıştır. Yüzdeki duygusal bilgiyi değerlendirmek, gizlenmiş bir gerçeğe doğrudan erişim sağlamaz. [1]

Bu ayrım, dizinin çekiciliğini azaltmak zorunda değil. Jane’in birkaç saniyede ulaştığı sonuçlar dramatik anlatının parçasıdır. Gerçek bir değerlendirmede ise gözlemden sonra doğrulanabilir bilgi gerekir: Olayın zamanı, başka tanıklar, kayıtlar ve kişinin açıklaması. Birden fazla belirsiz hareketin bir araya gelmesi de kendiliğinden kesin kanıt oluşturmaz.

Patrick Jane koltukta mavi çay fincanını ve tabağını tutuyor
Jane’in meşhur çay ritüeli. Little Red Book (4. sezon, 2. bölüm); bu kare belladonna bölümünden değildir. Fotoğraf: Sonja Flemming/CBS, © 2011 CBS Broadcasting Inc. Kaynak: IMDb.

Bir Jane sahnesini bilimsel gözle izlemek

Şöyle bir örnek düşünelim: Bir kişi belirli bir isim duyulunca dudaklarını sıkıştırıyor, elindeki fincanı masaya bırakıyor ve cevap vermeden önce duraksıyor. Bu, diziden birebir aktarılmış bir sahne değil; Jane’in gözlem tarzını düşünmek için kurulmuş bir örnek.

İlk adım yalnızca olanı kaydetmektir: Yüz hareket etti, fincan bırakıldı, yanıt gecikti. İkinci adım olasılık üretmektir: İsim kişiye tanıdık gelmiş, onu üzmüş veya şaşırtmış olabilir. Üçüncü adım açıklamayı sınamaktır: “Bu isim sana ne hatırlattı?” diye sorulabilir ve yanıt bağımsız bilgilerle karşılaştırılabilir.

Doğrudan “Bu kişiyi tanıyor ve suçunu saklıyor” sonucuna atlamak, gözlemle yorumu birbirine karıştırır. Jane’i izlerken en yararlı alışkanlık, hangi kısmı gerçekten gördüğümüzü ve hangi kısmın karakterin çıkarımı olduğunu ayrı tutmaktır.

Çay sahnesinin adı: Madde etkisine bağlı halüsinasyon

“Devil’s Cherry”, 5. sezonun 2. bölümüdür. Jane bu bölümde belladonna içeren çayı içtikten sonra algısında bozulmalar yaşar ve Charlotte’la karşılaşır. Buradaki yaşantıyı açıklamak için madde etkisine bağlı halüsinasyon ifadesi kullanılabilir. Bilinç ve dikkatteki bozulmanın da eşlik ettiği belladonna zehirlenmeleri, antikolinerjik toksisite ve deliryum çerçevesinde değerlendirilir. Bu, kurgu karaktere kesin klinik tanı koymak değildir. [10] [11]

Belladonna, sinir sistemindeki asetilkolin sinyalleşmesini muskarinik reseptörler üzerinden bozan maddeler içerir. Klinik olgu bildirimlerinde kafa karışıklığı, algı bozuklukları ve halüsinasyonlar tanımlanmıştır. Dolayısıyla bu sahne, sıradan bir fincan çayın kişiye farklı bir gerçekliği gösterdiği şeklinde açıklanamaz. Belladonna ciddi ve ölümcül zehirlenmeye yol açabilen bir bitkidir; sahne taklit edilecek bir deney değildir. [11]

Devil’s Cherry bölümünde Patrick Jane hastane yatağında, Charlotte Jane yanında duruyor
Devil’s Cherry (5. sezon, 2. bölüm): Jane’in Charlotte’u gördüğü hastane sahnesi. Dizi karesi; kaynak: IMDb.

Peki neden Charlotte? Yas, bellek ve beklentilerin rolü

Jane’in gördüğü kişinin kızı olması, yaşantının duygusal içeriğini anlamak açısından anlamlıdır. Charlotte’un kaybı, özlemi ve onun büyüseydi nasıl biri olacağına ilişkin düşünceleri karakterin yaşamında merkezî bir yer tutar. Çayın etkisi algıyı bozarken bu kişisel içeriğin sahneye taşınması, psikolojik açıdan makul bir yorumdur; bölüm tek başına bunun kesin sinirsel mekanizmasını göstermez.

Algı araştırmaları, beklentilerin bazı koşullarda duyusal yaşantılara katkıda bulunabildiğini gösterir. Powers ve çalışma arkadaşları, öğrenilmiş beklentilerin laboratuvarda bazı katılımcılarda mevcut olmayan bir sesi duyma bildirimleriyle ilişkili olduğunu bulmuştur. Bu deney, belladonna altında ölmüş bir yakını görmeyi doğrudan açıklamaz; yalnızca algının önceki öğrenmelerden etkilenebildiğine dair bir örnektir. [12]

Yas araştırmalarında da bazı kişiler kaybettikleri yakınının varlığını hissettiğini veya onu görür, duyar gibi yaşantılar geçirdiğini bildirmiştir. Rees’in eş kaybı yaşamış kişilerle yaptığı çalışma bunun klasik örneklerindendir. Bu bulgular, eş kaybıyla çocuk kaybını aynı kabul etmeyi ya da her yas yaşayan kişide halüsinasyon olacağını söylemeyi sağlamaz. Ayrıca birini yıllarca özlemek, yıllarca kesintisiz halüsinasyon görmek anlamına gelmez. [13]

Sahneyi bilimsel biçimde okumak için iki düzeyi birlikte tutabiliriz: Algıdaki değişimin bölümde gösterilen tetikleyicisi zehirlenmedir; görülen kişinin Jane için taşıdığı anlamı ise kayıp, bellek ve özlem üzerinden tartışabiliriz. Benzer deneyimler arasındaki farklar için rüyalar ve halüsinasyonlar üzerine yazımız da okunabilir.

Bir sonraki bölüm için küçük bir izleme oyunu

Bir konuşma sahnesinde Jane çıkarımını açıklamadan önce videoyu durdur. Yalnızca gördüğün üç ayrıntıyı yaz: Bir hareket, söylenen bir cümle ve çevredeki bir nesne olabilir. Sonra her ayrıntı için en az iki açıklama düşün. Sahneyi açtığında Jane’in hangi ek bilgiye dayandığını kontrol et. Böylece izleme keyfine, gözlemle tahmin arasındaki farkı yakalama oyunu eklenir.

Mikroifadeleri ilginç kılan şey, insan yüzünün ve iletişimin ne kadar hızlı değişebildiğidir. Patrick Jane bu değişimleri fark etme merakını canlı tutar. Araştırmaların bize eklediği alışkanlık ise merakı doğrulanabilir sorularla sürdürmektir.

Sık sorulan sorular

Mikroifade görmek, birinin yalan söylediğini gösterir mi?

Tek başına göstermez. Kısa bir yüz ifadesiyle kişinin söylediklerinin doğruluğu arasında güvenilir ve evrensel bir bağlantı kurulamaz. İfadenin bağlamı ve bağımsız bilgiler gerekir. [1, 9]

Patrick Jane’in yaptığı şeyin bilimsel adı nedir?

Tek bir adı yoktur. Sözsüz iletişim, sosyal biliş, seçici dikkat ve deneyime dayalı örüntü tanıma, karakterin farklı yönlerini tartışmak için kullanılabilir. Mentalizm ise bu bilimsel alanların tamamını kapsayan bir klinik yöntem adı değildir.

Çay içince kızını görmesi medyumluk olarak açıklanabilir mi?

Bölüm bunu zehirlenme ve algı bozulması üzerinden kurar. Charlotte’un seçilmesini yas ve bellekle ilişkilendirmek psikolojik bir yorumdur; sahne doğaüstü iletişime ilişkin bilimsel kanıt sunmaz. [10–13]

Kaynaklar

  1. Zloteanu, M. ve ark. (2021). Veracity judgement, not accuracy. Quarterly Journal of Experimental Psychology.
  2. American Psychological Association. Nonverbal communication. APA Dictionary of Psychology.
  3. The Mentalist. Resmî dizi tanıtımı, Apple TV.
  4. Seeing Red. The Mentalist, 1. sezon, 7. bölüm. Resmî bölüm özeti, Apple TV.
  5. Forer, B. R. (1949). The fallacy of personal validation. Journal of Abnormal and Social Psychology, 44, 118–123.
  6. Simons, D. J. ve Chabris, C. F. (1999). Gorillas in our midst. Perception, 28, 1059–1074.
  7. Visual expertise in detecting and diagnosing skeletal fractures (2012). Araştırma özeti, PubMed.
  8. Individual Differences in Conversational Self-Touch Frequency Correlate with State Anxiety (2022). Journal of Nonverbal Behavior.
  9. High-Value Detainee Interrogation Group (2016). Interrogation: A Review of the Science. Bölüm 4: Detecting Truth and Deception. FBI.
  10. Devil’s Cherry. The Mentalist, 5. sezon, 2. bölüm. Resmî bölüm bilgileri, Apple TV.
  11. Berdai, M. A. ve ark. (2012). Atropa Belladonna intoxication: a case report. Pan African Medical Journal.
  12. Powers, A. R., Mathys, C. ve Corlett, P. R. (2017). Pavlovian conditioning-induced hallucinations result from overweighting of perceptual priors. Science, 357, 596–600.
  13. Rees, W. D. (1971). The hallucinations of widowhood. British Medical Journal, 4, 37–41.
WhatsApp

5 Yorum

  1. Tebrikler

  2. Bizi aydınlattığınız için teşekkür ederim💕

  3. A great read. Hope this is the first of many.

  4. Geri bildirim:İnsanlar Hislerini Neden Saklar? Sessizliğin Psikolojisi

Yorum yapın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir