Bir sorunu yazmak, ona dışarıdan bakmak için bir fırsat olabilir. Ancak kâğıda geçen bir cümle, sorunun çözüldüğü ya da evrenin istediğimiz sonucu getireceği anlamına gelmez. Yazdığımız hedefin hangi davranışa dönüşeceğini de düşünmemiz gerekir.

İnternette “Kidlin Yasası” adıyla paylaşılan öğüdü bu yazıda bilimsel bir yasa olarak sunmuyoruz. Bu adlandırmaya dayanarak bir araştırmacı, deney veya başarı yüzdesi atfetmiyoruz. İnceleyeceğimiz konu daha somut: Hedefi tanımlamak, engeli görmek, eylemi planlamak ve ilerlemeyi değerlendirmek.
Öğüt ile bilimsel yasa arasındaki fark
Akılda kalıcı bir söz düşünmeyi başlatabilir. Fakat etkileyici olması, hangi koşullarda işe yaradığını göstermez. Bir yöntemi değerlendirmek için neyin yapıldığını, neyle karşılaştırıldığını ve sonucun nasıl ölçüldüğünü bilmek isteriz.
“Yazınca rahatladım” kişisel bir deneyimdir. “Yazmak bütün sorunları çözer” ise çok daha geniş bir iddiadır. İkisini birbirine dönüştürmeden de yazmaktan yararlanabiliriz.
Benzer biçimde manifesto sözcüğü bir niyet veya değerler metnini anlatabilir. Bu metnin anlamlı olması için doğaüstü bir mekanizma varsaymamız gerekmez. Onu hangi tercihlere rehber yaptığına bakabiliriz.
Hedefi eylemle ilişkilendirmek
Gollwitzer ve Sheeran’ın 2006 tarihli meta-analizi, uygulama niyetleri olarak bilinen “eğer–o zaman” planlarını hedefe ulaşma açısından inceliyor. Buradaki fikir yalnızca sonucu istemek değil, belirli bir durumda yapılacak davranışı önceden tanımlamak.
Örneğin “Daha çok okuyacağım” yerine “Akşam çayımı hazırladığımda masada on dakika okuyacağım” denebilir. Bu bir örnektir; herkes için uygun süre veya tek doğru plan değildir. İfadenin farkı, isteği gözlenebilir bir davranışa yaklaştırmasıdır.
Planın uygunluğunu kişinin koşullarıyla birlikte değerlendirmek gerekir. Çalışma saatleri değişiyorsa başka bir zaman veya farklı bir tetikleyici seçilebilir.
İstenen sonuç kadar engeli de yazmak
Wang ve arkadaşlarının 2021 tarihli meta-analizi, zihinsel karşılaştırma ile uygulama niyetlerini birleştiren yaklaşımı ele alıyor. İstenen gelecek ile onu zorlaştıran engeli birlikte düşünmek, yalnızca olumlu bir sonuç hayal etmekten farklıdır. Bulgular garanti veya herkeste aynı etki anlamına gelmez.
Bir örnek üzerinden düşünelim: Hedefin düzenli blog yazmak olsun. “Yazar olacağım” cümlesinin yanına hangi aşamada durduğunu ekleyebilirsin: Konu seçmekte mi, kaynak bulmakta mı, ilk paragrafı yazmakta mı? Engel netleştiğinde sonraki adımı daha açık tarif edebilirsin.
Her engel içimizde değildir. Zaman, gelir, bakım sorumluluğu ve kaynaklara erişim gibi koşulları yalnızca tutumla açıklamak eksik kalır. Bu nedenle plan, gerçek koşulları yok sayan bir irade sınavına dönüşmemelidir.
İlerlemeyi izlemek ne işe yarayabilir?
Harkin ve arkadaşlarının 2016 tarihli meta-analizi, hedefe yönelik ilerlemeyi izlemeyi artıran müdahalelerin ortalamada hedefe ulaşmayı desteklediğini bildiriyor. Bu sonuç, aynı defteri kullanmanın veya her gün aynı sayıda cümle yazmanın başarıyı garanti ettiği anlamına gelmez.
Kayıt tutarken “Ne kadar istedim?” yerine “Ne yaptım, ne öğrendim, nerede zorlandım?” soruları denenebilir. Bir hafta sonunda planı değiştirmek, onu bozduğun anlamına gelmeyebilir. Yeni bilgiye göre düzenlemiş olabilirsin.
Uzun vadeli emek hakkında hızlı öğrenen zihnin sabırsızlığı yazısı da hedef ile bekleyiş ilişkisini ele alıyor.
Kullanılabilecek bir yazma sayfası
Aşağıdaki taslak, araştırmada sınanmış ayrı bir ölçek değildir. Yukarıdaki ayrımları gündelik bir plana çevirmek için hazırlanmış bir örnektir:
- Sorun: Şu anda tam olarak ne oluyor?
- Hedef: Hangi değişikliği görmek istiyorum?
- Etki alanım: Hangi kısmında doğrudan adım atabilirim?
- Engel: İlk adımı en çok ne zorlaştırıyor?
- Plan: Belirli durum ortaya çıktığında ne yapacağım?
- Kontrol: Ne zaman gözden geçirip neyi değiştireceğim?
Örneğin “Kaynak bulamadığım için yazamıyorum” cümlesini, “Salı günü kütüphane aramasında iki kaynak adayını inceleyeceğim” adımı izleyebilir. Kaynak bulunmazsa bir sonraki değerlendirme soruyu daraltmak olabilir. Sonuç, yalnızca olumlu düşünme derecene bağlanmaz.
Her hedefi sürdürmek gerekir mi?
Bir hedefi yazmış olmak ona süresiz bağlı kalma zorunluluğu yaratmaz. Yeni bilgi, değişen ihtiyaçlar veya maliyetler nedeniyle hedef gözden geçirilebilir. Sürdürmek kadar değiştirmek de gerekçeli bir karar olabilir.
“Yeterince inanmadım” açıklamasına hemen gitmek yerine planın gerçekçi olup olmadığını ve hangi desteğin eksik kaldığını sormak mümkündür. Başarısız bir girişimden bütün kişiliğe ilişkin hüküm çıkarmak zorunda değiliz.
Felsefi açıdan: Niyetin sorumluluğu
Bu bölüm bilimsel sonuç değil, eylem üzerine bir değerlendirmedir. Bir niyeti yazmak, onu dile getirme sorumluluğunu almaktır. Ama başka insanların kararlarını veya bütün koşulları kontrol edebileceğimiz anlamına gelmez.
Daha ölçülü bir yaklaşım, arzu ile etki alanını birlikte düşünür: Neyi istiyorum, hangi adımı atabilirim ve hangi belirsizliği kabul etmem gerekiyor? Böyle bir metin, gerçekliği çağıran bir formül yerine kararlarımızı sınadığımız bir çalışma alanı olabilir.
Sık sorulan sorular
Kidlin Yasası bu yazıda bilimsel bir yasa mı?
Hayır. Bu adla dolaşan öğüt ile araştırmalarda incelenen hedef planlama yöntemlerini ayırıyoruz.
Hedefi yazmak istediğimi kesin olarak getirir mi?
Hayır. Bir yazı, dış koşullar ve diğer insanların kararları üzerinde garanti sağlamaz.
Plan değişirse başarısız mı oldum?
Değişiklik tek başına başarısızlık göstergesi değildir. Yeni bilgiye ve koşullara göre gerekçesini değerlendirmek gerekir.
Kaynakça
- Gollwitzer, P. M., & Sheeran, P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(06)38002-1
- Wang, G., Wang, Y., & Gai, X. (2021). A meta-analysis of the effects of mental contrasting with implementation intentions on goal attainment. Frontiers in Psychology, 12, 565202. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.565202
- Harkin, B., et al. (2016). Does monitoring goal progress promote goal attainment? Psychological Bulletin, 142(2), 198–229. https://doi.org/10.1037/bul0000025