Bir öğretmen aynı soruyu iki öğrenciye soruyor. İlk öğrenci duraksayınca birkaç saniye daha bekliyor, ardından bir ipucu veriyor. İkinci öğrenci duraksadığında ise soruyu hemen başkasına yöneltiyor. İki öğrenci de cevabı bulabilecek durumda olsa bile birinin düşüncesini tamamlama fırsatı daha fazla. Bu küçük fark dönem boyunca tekrarlanırsa sınıfta kimin bilgili, kimin çekingen göründüğünü de etkileyebilir.
Pygmalion etkisi, bir kişinin başkasından beklentisinin, ona nasıl davrandığını değiştirerek o kişinin performansına katkıda bulunabilmesini anlatır. İlk bakışta konu inanç gibi görünür. Araştırma açısından belirleyici olan, beklentinin gözlenebilir davranışlara dönüşmesidir. Kime zor bir görev verdiğimiz, kimin hatasını düzeltebileceğine inandığımız ve kimin cevabını beklemeye değer bulduğumuz bu davranışlar arasındadır.
Pygmalion etkisi ile kendini gerçekleştiren kehanet arasındaki ilişki
Sosyolog Robert K. Merton, kendini gerçekleştiren kehaneti, başlangıçta yanlış bir durum tanımının insanları o tanımı gerçeğe yaklaştıran biçimde davranmaya yöneltmesiyle açıkladı. Bankanın batacağı söylentisiyle insanlar aynı anda paralarını çekmeye koşarsa, başlangıçtaki söylenti bankanın gerçekten zor duruma düşmesine katkıda bulunabilir. Burada aradaki basamak, söylentiye göre verilen kararlardır.
Pygmalion etkisi bu genel fikrin kişilerarası beklentilerle ilgili bir örneğidir. Bir yönetici yeni çalışanın sunum yapabileceğini düşünüyorsa ona hazırlık süresi, prova ve geri bildirim verebilir. Çalışan böylece becerisini geliştirme imkânı bulur. Öte yandan yönetici bir çalışanı zaten başarılı olduğu için seçmiş de olabilir. İlk beklenti ile son performans arasında ilişki görmek, bu iki açıklamayı kendi başına ayırmaya yetmez.
Adın kökeni Ovidius’un Dönüşümler eserindeki Pygmalion anlatısına uzanır. Heykeltıraşın yaptığı fildişi figür, Venüs’ün müdahalesiyle canlanır. Edebî benzetme, beklentinin insan algısındaki yerini düşünmek için bir başlangıç sağlar. Psikolojide araştırılan zincirde ise beklenti, karşılaşmaların niteliğini ve erişilen fırsatları etkileyebilir.

Öğretmen beklentileri üzerine araştırmalar ne buldu?
Rosenthal ve Jacobson’un 1960’lardaki sınıf çalışmasında öğretmenlere, bazı öğrencilerin akademik gelişim açısından bir sıçrama gösterebileceği söylendi. Bu isimler, o öğrencilerin gerçekten böyle bir potansiyel sergilediğine dair test kanıtına göre seçilmemişti. Araştırmacılar sonradan bazı gruplarda zekâ testi puanlarındaki artışın daha yüksek olduğunu raporladı. Bulgular, bir öğretmenin öğrenci hakkındaki bilgisinin sınıftaki deneyimi şekillendirebileceği sorusunu araştırmaya açtı.
Sonraki çalışmalar tek bir sonuç vermedi. Jussim ve Harber’ın araştırma derlemesi, kendini gerçekleştiren öğretmen beklentilerinin görülebildiğini ve etkilerin genellikle küçük olduğunu vurgular. Öğretmenler öğrencinin mevcut becerisi hakkında çoğu zaman isabetli bilgiye de sahiptir. Bir tahminin tutması, öğretmenin o sonucu ürettiği anlamına gelmez. Birikmiş deneyim, önceki öğrenme olanakları ve okulun kaynakları gibi etkenler de performansa katılır.
Bu ayrım ölçümde önemlidir. Bir öğretmen dönem sonunda “Bu öğrenci daha aktif oldu” diyebilir. Öğrencinin kaç kez söz aldığı, verilen ödevlerin zorluk düzeyi veya bağımsız bir değerlendiricinin gözlemleri, bu yorumun hangi davranışa dayandığını gösterir. Beklentinin değerlendirmeyi renklendirmesi ile kişinin becerisinde değişim meydana gelmesi, ayrı ayrı incelenebilen sonuçlardır.
Beklenti davranışa hangi yollarla dönüşebilir?
Harris ve Rosenthal’ın çalışmaları, beklentilerin aktarılmasını incelemek için dört davranış alanı tarif eder. Bu alanlar tek tek ölçülebilecek kadar somuttur.
- İletişim ortamı. Hata yapan biri sözünü sürdürmeye teşvik ediliyor mu? Yanlış cevaptan sonra yeniden deneme alanı bulabiliyor mu?
- Sunulan öğrenme fırsatı. Kime daha zor bir soru, yeni bir sorumluluk veya becerisinin sınırını genişletecek bir görev veriliyor?
- Yanıt verme fırsatı. Kimden cevabını açıklaması isteniyor? Kimin sözünü bitirmesi bekleniyor, kimin yerine başkası cevaplıyor?
- Geri bildirimin niteliği. Kime neyin işlediği ve bir sonraki adımda neyi değiştirebileceği söyleniyor? Hangi öğrenci yalnızca genel bir övgüyle ya da sessizlikle karşılaşıyor?
Bu alanları düşünmek, bir kişiye daha fazla fırsat verildiğinde neyin değişebileceğini görünür kılar. Örneğin iki çalışanın da sunum öncesi prova yapabilmesi, sonradan performansı daha adil karşılaştırmayı sağlar. Böyle bir düzenleme başlangıçtaki izlenimleri sınamak için de yeni bilgi üretir.
Adil destek her kişiye nasıl ulaşır?
Benzer fırsatlar sunmak, herkesin aynı desteğe ihtiyaç duyduğu varsayımına dayanmaz. Sunumda zorlanan biri prova sırasında bir örnek görmeye, bir başkası ise konuşma süresini baştan bilmeye ihtiyaç duyabilir. Destek seçeneklerini herkese görünür kılmak ve ihtiyaca göre sunmak, başlangıçtaki beklentilerin kimin yardım alabildiğini belirleme ihtimalini azaltır.
Sonucu değerlendirirken de aynı ölçütleri kullanmak gerekir. Bir öğretmen gelişimi izlemek için dönem başında ve sonunda benzer zorlukta bir görev verebilir. Yalnızca “kim daha çok ilerledi?” diye sorduğunda cevabı etkileyen fırsat farkları gözden kaçabilir. Kimlerin hangi geri bildirimi aldığı ve hangi görevleri denediği kayda geçtiğinde, sonucun hangi koşullarda ortaya çıktığı daha açık görünür.
Okul, iş ve spor ortamından üç örnek
Okulda öğretmen, yazılı ödevlerde güçlü görünen öğrencileri tartışmaya daha sık çağırabilir. Sınıfın tamamı için düşünme süresi tanımak ve söz hakkını izlemek, daha sessiz öğrencilerin katkılarını görmeyi kolaylaştırır. Yazılı ve sözlü becerilerin farklı öğrencilerde farklı hızda geliştiği de böylece ortaya çıkabilir.
İş yerinde yöneticinin kime müşteri görüşmesi yaptıracağı, daha sonra kimin müşteri karşısında deneyimli olacağını belirleyen kararlardan biridir. Görevi bir kişiye sürekli vermek verimli görünebilir. Aynı zamanda başkalarının deneyim kazanmasını geciktirebilir. Hazırlık desteği ve kademeli sorumluluk paylaşımı, beceriyi denemek için yeni zemin açar.
Antrenmanda bir sporcunun ilk denemede hareketi yaparken zorlanması çeşitli nedenlere dayanabilir. Hareketi yeni öğreniyor olabilir, örneği farklı bir açıdan görmesi gerekebilir veya yükü kendisi için o gün fazla gelebilir. Antrenör uygun bir varyasyon gösterip ilerlemeyi birkaç antrenman boyunca izlediğinde, ilk izlenimden daha iyi veri toplar. Başlangıç ve sonuç arasındaki farkı değerlendirirken özgüven ile yetkinlik arasındaki ayrım da işe yarar.
Felsefi soru, beklentimiz başkasının imkânlarını nasıl değiştirir?
Birine ilişkin ilk yargımız zihnimizde kalmayabilir. Karar verme yetkimiz varsa hangi kapının açılacağını da etkiler. Bu yüzden beklentinin etik boyutu, birine ne kadar güvendiğimiz kadar o güveni hangi fırsatlara çevirdiğimizle ilgilidir. Aynı başlangıç koşullarına sahip iki kişiden biri sürekli görünür görevler alıyorsa, ileride “Bu konuda doğal olarak daha iyi” dediğimiz kişinin avantajının bir bölümü daha önce verilen fırsatlardan gelebilir.
Birini desteklemekle onun geleceğini onun adına belirlemek de farklıdır. Destek, kişinin seçimine ve mevcut koşullarına göre biçimlenir. Yüksek beklenti, kişinin istemediği bir hedef için sürekli baskıya dönüşebilir. Bir ilişkide yardımın karşı tarafın karar alanına nasıl yansıdığını özerklik ve sağlıklı sınırlar üzerine yazıda da ele alıyoruz.
Kendi beklentinizi sınamak için kısa bir yöntem
Önce bir kişiye dair gözleminizi tarihlendirip somutlaştırın. “Bu alanda yeteneksiz” yerine “İlk sunumunda iki soruya hazırlıksız yakalandı” derseniz sonraki gözlem için yer açarsınız. Ardından, başka biri aynı durumda olsa ne kadar süre ve nasıl geri bildirim vereceğinizi düşünün. Mümkünse sonraki deneme için ölçütü önceden belirleyin ve benzer destek sağlayın.
Son adımda hangi bilgiyi görünce fikrinizi değiştireceğinizi yazın. Böylece yeni performansı hem ilk yargınıza hem de görmek istediğiniz sonuca göre yorumlama ihtimalinizi daha kolay fark edersiniz. Kendi değerlendirmenizi izleyip yeni bilgiyle değiştirme becerisinin adı metabiliş.
Sık sorulan sorular
Pygmalion etkisi her zaman ortaya çıkar mı?
Araştırmalarda etkinin büyüklüğü ortama, ilişkiye ve ölçüm yöntemine göre değişir. Beklenti davranışa yansıdığında bile kaynaklar, kişinin tercihleri ve geçmiş deneyimler sonucu etkiler. Bir sınıfın ortalama bulgusu tek bir öğrencinin geleceğini öngörmeye yetmez.
Birini övmek beklenti etkisini göstermek için yeterli mi?
Övgü bir iletişim davranışıdır. Etkinin oluşup oluşmadığını anlamak için, o kişinin daha önce erişemediği hangi deneme ve öğrenme fırsatlarına kavuştuğuna, ayrıca performansının nasıl ölçüldüğüne bakılır. Somut bir sonraki adım öneren geri bildirim bu süreci izlemeyi kolaylaştırır.
Bir beklenti doğruysa kendini gerçekleştirmiş sayılır mı?
Bunu söylemek için başlangıçtaki beklentinin, davranış üzerinden sonuca katkı sağladığını göstermek gerekir. Örneğin güçlü bir öğrencinin daha sonra güçlü performans göstermesi, önceden var olan beceriyle açıklanabilir. Beklentiye göre verilen yeni fırsatlar da bu performansı artırmış olabilir.
Kaynakça
- Ovidius. Dönüşümler, X. kitap. Perseus Digital Library.
- Merton, R. K. (1948). The Self-Fulfilling Prophecy. The Antioch Review, 8(2), 193–210. Makale.
- Rosenthal, R. ve Jacobson, L. (1968). Pygmalion in the Classroom. The Urban Review, 3, 16–20. Makale.
- Harris, M. J. ve Rosenthal, R. (1985). Mediation of Interpersonal Expectancy Effects. Psychological Bulletin, 97(3), 363–386. Makale.
- Jussim, L. ve Harber, K. D. (2005). Teacher Expectations and Self-Fulfilling Prophecies. Personality and Social Psychology Review, 9(2), 131–155. Araştırma derlemesi.