Bir insanın kendisini başkalarından üstün görmesi, nasıl bir ortamda yetiştiğini kesin olarak gösterir mi? Kısa cevap: Hayır. Başlıktaki cümle, bilimsel bir genelleme olarak kabul edilemez. Küçümseyici bir davranıştan yola çıkarak birinin ailesini, çocukluğunu veya iç dünyasını bildiğimizi söyleyemeyiz.
Yine de bu soru önemli bir tartışmaya açılır: Kendini değerli hissetmekle başkalarından daha değerli olduğunu düşünmek arasında nasıl bir fark vardır? Birinin becerisini takdir etmek, kendimizi onun altında görmek anlamına mı gelir? Eleştiri aldığımızda neden bazen konuyu konuşmak yerine konumumuzu savunmaya başlarız?
Bu yazı, insanları “vasat” ve “kaliteli” diye ayırmak yerine sosyal karşılaştırma, benlik değeri ve kişiler arası davranış üzerine düşünmeyi öneriyor. Araştırma bulgularını, gündelik örnekleri ve felsefi değerlendirmeleri birbirinden ayırarak ilerleyelim.
Kendini üstün görmek ile özgüven aynı şey mi?
“Bu konuda deneyimliyim” demek, kişinin bir becerisine ilişkin değerlendirmesidir. “Bu nedenle diğer insanlardan daha değerliyim” demek ise beceriden insanın bütününe geçen başka bir iddiadır. İkisini aynı kabul ettiğimizde hem özgüveni hem de ilişkilerdeki saygı sorununu yanlış okuyabiliriz.
Başarılı olduğunu söyleyen herkes kibirli değildir. Sessiz kalan herkes de alçakgönüllü değildir. Ses tonu, beden duruşu veya kendini tanıtma biçimi tek başına kişinin karakterini çözmez. Daha açıklayıcı olan, farklı durumlarda nasıl davrandığına bakmaktır.
Örneğin bir antrenör hareket tekniğinde daha bilgili olabilir. Bu bilgi, başka birinin soru sormasını aşağılamayı haklı çıkarmaz. Buradaki etik değerlendirme uzmanın içindeki gizli eksikliği bulmaya dayanmaz; bilgi paylaşırken karşısındakine nasıl davrandığına dayanır.
Sosyal karşılaştırma kendimizi değerlendirmeyi nasıl etkiler?
Festinger’in 1954 tarihli sosyal karşılaştırma kuramı, insanların görüşlerini ve yeteneklerini değerlendirmede başkalarından yararlanmasını ele alır. Bu, bir araştırma ve kuram çerçevesidir; bütün karşılaştırmaların zararlı olduğunu veya insanın değerini bir sıralamanın belirlediğini söylemez. [1]
Gündelik bir örnekte, koşuya yeni başlayan kişi daha deneyimli birinin temposuna bakabilir. Bu bilgi, antrenman hedefini ayarlamasına yardımcı olabilir. Aynı karşılaştırmayı “Onun kadar hızlı değilsem değersizim” şeklinde yorumlamak ise performans bilgisinden daha geniş bir sonuca geçmektir.
Karşılaştırma yaparken ölçütü açık tutmak işe yarayabilir: Aynı görevi mi yapıyoruz? Benzer deneyimimiz var mı? Kendi gelişimim hakkında hangi bilgiye ihtiyacım var? Bu sorular karşılaştırmayı tümüyle ortadan kaldırmaz; onu daha belirli bir amaçla kullanmamıza yardım eder.
Birinin başarısından etkilenmek de mutlaka haset, yetersizlik veya düşmanlık anlamına gelmez. Duygunun adı ve davranışa nasıl dönüştüğü ayrıca değerlendirilmelidir.
Benlik değerini tek bir sonuca bağlamak
Crocker ve Wolfe’un 2001 tarihli kuramsal modeli, benlik saygısının yalnızca düzeyine değil, hangi alanlardaki başarı veya başarısızlığa bağlandığına da odaklanır. Kişinin kendini değerlendirmesi, önem verdiği alanlardaki sonuçlarla dalgalanabilir. Bu model bütün insanlara uygulanacak bir teşhis değildir. [2]
Bu çerçeveden hareketle kendimize sorabileceğimiz bir soru şudur: “Bir işte başarısız olduğumda, o işi mi değerlendiriyorum, bütün kişiliğimi mi?” Bir sunumun iyi gitmemesi ile insan olarak değersiz olmak aynı sonuç değildir.
Örneğin spor salonunda bir gün alışılmış ağırlığı kaldıramamak, önce o günkü performansa ilişkin bir gözlemdir. Dinlenme, program ve koşullar incelenebilir. Bundan birinin karakteri veya bütün geleceği hakkında karar çıkarmak için yeterli bilgi yoktur.
Bu örnekler bir tedavi yöntemi veya test değildir. Bir olaydan kendimiz hakkında ne kadar geniş bir hüküm çıkardığımızı görmeye yarayan düşünme araçlarıdır.
Küçümseme her zaman gizli güvensizlikten mi doğar?
Hayır; bunu bütün durumlar için söyleyemeyiz. Bushman ve Baumeister’in 1998 tarihli iki laboratuvar çalışmasında, hakaret sonrası saldırganlık özellikle narsisizm ölçümüyle ilişkiliydi; düşük benlik saygısı basit bir açıklama sunmadı. Bu deneyler gündelik bir kişinin niyetini veya tanısını belirlemez. [3]
Buradaki önemli sınır şudur: Saldırganlık deneyindeki sonuçları bütün kabalıklara, tartışmalara veya sessiz bakışlara taşıyamayız. “Beni küçümsedi; demek ki kendisinden nefret ediyor” cümlesi elimizde olmayan bir iç dünya bilgisi ekler.
Bir davranışın nedenini tam olarak bilmeden de davranışa itiraz edebiliriz. Soruna yönelik eleştiriyle kişiyi aşağılayan sözleri ayırmak, bilinmeyen bir psikolojik köken aramaktan daha doğrudan olabilir.
“Bu hesabı yeniden kontrol edelim” bir iş önerisidir. “Sen zaten hiçbir şeyi anlayamazsın” ise kişiye yönelik genellemedir. Söyleyenin geçmişini bilmesek de bu iki cümle arasındaki farkı tartışabiliriz.
Yetişme ortamı hakkında araştırmalar ne gösteriyor?
Brummelman ve arkadaşlarının 2015 tarihli çalışması, 7–12 yaş aralığındaki 565 çocuğu ve ebeveynlerini dört ölçüm dalgasında izledi. Ebeveynin çocuğu diğerlerinden daha özel ve ayrıcalıklı görmesi sonraki narsisizm düzeyiyle; çocuğun algıladığı ebeveyn sıcaklığı ise benlik saygısıyla ilişkiliydi. Bu gözlemsel bulgu tek başına nedensellik veya bireysel kader göstermez. [4]
Çalışma “vasat ortam” diye bilimsel bir kategori ölçmüyor. Çocuğa sevgi göstermekle onun diğerlerinden daha fazla ayrıcalığı hak ettiğini düşünmek de aynı şey değil. Bu ayrımları silersek araştırmayı, aileler hakkında kolay bir suçlamaya dönüştürmüş oluruz.
Bir yetişkinin üstten konuşmasından çocukluk evini yeniden kuramayız. Onunla ilgili kapsamlı bilgiye sahip olsak bile bir davranışın tek nedeni olduğunu varsaymak dikkat gerektirir. Çevrenin önemli olabileceğini söylemek, çevrenin her şeyi kesin biçimde belirlediğini söylemek değildir.
Bu yüzden yazının başlangıç sorusuna döndüğümüzde cevap değişmez: Küçümseyici tavır, kişinin hangi “kalitede” bir ortamda yetiştiğinin belgesi değildir.
Küçümseyici davranış karşısında neye odaklanabiliriz?
Aşağıdaki öneriler gündelik iletişim için örneklerdir; her ilişkiye uygun tek bir yöntem sunmaz. Durumu, güç ilişkisini ve kendi koşullarını dikkate alarak değerlendirebilirsin.
Somut sözü veya davranışı tarif et
“Sen üstünlük komplekslisin” yerine “Sorumu cevaplarken benimle alay ettin” demek, tartışmayı gözlenebilir olaya yaklaştırır. İtiraz edilen şey daha açık olur. Bir kişilik etiketi koymak zorunda kalmazsın.
Kendi yorumunla doğrudan duyduğun cümleyi ayırmak da yardımcı olabilir. Belirsiz bir yüz ifadesiyle açıkça söylenmiş aşağılayıcı bir söz aynı kesinlikte veri sunmaz.
İhtiyacını açıkça ifade et
“Bilmediğim kısmı soruyorum; kişiliğimi değerlendirmeden açıklamanı istiyorum” gibi bir cümle kullanılabilir. Bu bir karşı tarafı değiştirme garantisi değildir. Konuşmada neye ihtiyaç duyduğunu belirtir.
Kendini ifade ettikten sonra karşı tarafın tutumuna bakabilirsin: Konuya dönüyor mu, açıklama yapıyor mu, yoksa alayı sürdürüyor mu? Tek bir cevap yerine zaman içindeki örüntü daha fazla bilgi verebilir.
Açıklama aramakla sınır koymayı ayır
Birinin seni neden küçümsediğini çözmek, sınır belirtmenin ön koşulu değildir. “Bu şekilde konuşulduğunda görüşmeye ara vereceğim” demek için onun çocukluğunu veya benlik saygısını bilmen gerekmez.
İş ortamında görev ve beklentileri yazılı netleştirmek ya da uygun bir sorumludan destek istemek seçenek olabilir. Bunun uygunluğu somut duruma bağlıdır. Her anlaşmazlığın aynı yolla çözüleceği söylenemez.
Felsefi değerlendirme: Yeterlik ile insanın değerini ayırmak
Bu bölüm deney sonucu değil, etik bir değerlendirmedir. Bir konuda daha yetkin olmak, o konuda sorumluluk almayı gerekçelendirebilir. Fakat insanları bütünüyle daha değerli ve daha değersiz sınıflarına ayırmayı zorunlu kılmaz.
Bilgiyi paylaşırken açıklamak, yanlış yaptığında düzeltmek ve soru sorulmasına alan açmak birer ilişki tercihidir. Alçakgönüllülük de kendi yeteneğini inkâr etmek zorunda değildir; bildiğinin kapsamını ve sınırını açıkça ifade etmek olarak düşünülebilir.
Benzer ayrımları sağlıklı özgüven ve öz yeterlik yazımızda ele alıyoruz. Bir itirazın ne zaman yardımcı olduğunu tartışmak için yapıcı eleştiri ve sağlıklı iletişim yazısına da bakabilirsin.
Başkasını küçümsemeyi eleştirirken o kişiyi “vasat bir çevrenin ürünü” diye küçümsemek, aynı sıralama dilini yeniden üretir. Daha tutarlı bir yaklaşım, insanın bütününe hükmetmeden davranışı, gerekçesini ve etkisini değerlendirmektir.
Sık sorulan sorular
Kendini üstün gören herkes kötü bir çocukluk mu geçirmiştir?
Hayır. Tek bir tavırdan çocukluk geçmişi çıkarılamaz. Araştırmalardaki grup düzeyindeki ilişkiler, karşımızdaki kişinin yaşam öyküsünü anlatmaz.
Özgüvenli olmak başkalarını küçümsemek anlamına gelir mi?
Hayır. Kendi becerini ifade etmekle başkasının değerini azaltmak farklı davranışlardır. Değerlendirme, somut sözler ve davranışlar üzerinden yapılabilir.
Biri beni küçümsediğinde ona psikolojik bir etiket koymalı mıyım?
Buna ihtiyaç yoktur. Neyi söylediğini, bunun seni nasıl etkilediğini ve nasıl bir iletişim istediğini anlatabilirsin. Bir blog yazısından kişilik bozukluğu tanısı çıkarılamaz.
Kaynaklar
[1] Festinger, L. (1954). A Theory of Social Comparison Processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
[4] Brummelman, E. ve arkadaşları (2015). Origins of narcissism in children. PNAS, 112(12), 3659–3662.
Geri bildirim:Rolex Nasıl Dünya Markası Oldu? Başarı Psikolojisi