İnsan bazen şunu fark ediyor:Hayatında bir şeyler ters gidiyor… Ama yine de elini sürmüyor.
İş tat vermiyor, ortam bayıyor, emeğin görünmüyor.
İlişki bitmiş gibi, konuşmalar kopyala yapıştır, kalbin burada değil.
Telefonunda aynı uygulamalar, aynı rutinler, aynı şikâyetler…
Ve sen yine de şimdilik böyle diyorsun.
İşte bu “şimdilik böyle” cümlesinin psikolojide bir adı var: status quo bias.
Yani mevcut durumu, sırf mevcut diye tercih etme eğilimi.
Bunu yanlış anlamayalım: Bu, istikrar erdemi değil.
Bu, bazen bildiğimiz acıyı, bilmediğimiz ihtimale tercih etme refleksi.
Zihin neden eski düzeni sever?
Çünkü zihin, hakikati değil risk hesabını sever.
Hatta daha doğru söyleyeyim: Zihin bazen risk hesabı bile yapmaz; sadece kaybetmekten korkar.
Psikolojide bunun temel taşı şudur:
Kayıptan kaçınma (loss aversion).
İnsan zihni, aynı büyüklükteki kazançtan çok, kaybı daha ağır hisseder.
Yani yeni bir şeye geçince kazanma ihtimali değil, kaybetme ihtimali daha yüksek sesle konuşur.
O yüzden şöyle bir iç monolog başlar:
“Şu an kötü ama en azından biliyorum.”
“Yeni işe geçersem ya pişman olursam?”
“Bu ilişki yürümüyor ama yalnız kalmak daha kötü.”
“Bu şehir beni sıkıyor ama başka yerde tutunamazsam?”
Bak, burada mantık yok demiyorum. Burada zihnin güvenliği ‘bilinirlik’ sanması var.
Günümüz versiyonu: “Algoritma gibi yaşıyorum”
Modern çağda status quo bias daha da güçlendi. Çünkü günümüz düzeni şunu öğretiyor:
Değişme; tıkla, kaydır, oyalan.
Bir kararın eşiğine geliyorsun.
Tam “tamam ben bunu bitiriyorum” diyeceksin… Sonra bir bildirim geliyor, bir reels, bir mesaj, bir gündem…
Zihin yine eski koltuğuna oturuyor.
Bu bir tür sessiz uyuşturma:
Karar yerine oyalanma seçiyoruz. Çünkü karar, bedel ister.
Ve işin felsefi tarafı tam burada:
Değişim, insanın kendine verdiği sözü tutmasıdır.
Eski düzende kalmak bazen sadece konfor değil; kendi potansiyelini erteleme biçimidir.
“Bunca emek verdim” tuzağı
Status quo bias’ı besleyen bir başka şey de şu:
Batık maliyet yanılgısı (sunk cost fallacy).
Yani zihin şöyle der: “Bu kadar yıl verdim, şimdi bırakırsam yazık olur.”
Ama gerçek şu:
Bazen yazık olan, bıraktığında değil; kaldığında olur.
Çünkü geçmişe yatırım yaptı diye insan, geleceği de aynı hataya yatırır.
Bir tür psikolojik borç senedi gibi: “Kalmaya mecburum.”
Oysa felsefi olarak baktığında:
Geçmişin bedeli, geleceğinin patronu olmamalı.
Bir şeyin uzun sürmüş olması, onun doğru olduğu anlamına gelmez.
Sorumluluk korkusu: “Kararı ben verirsem suç da benim”
İnsanlar çoğu zaman mevcut düzeni, sadece alışkanlıktan değil, sorumluluktan kaçmak için de sever.
Çünkü değişirsen ve kötü olursa, içeride bir ses senin yüzünden der.
Mevcut düzende kalınca ise suç sanki dağılıyor: “Koşullar böyleydi, sistem böyle, zaman böyle.”
Yani status quo bias bazen bir psikolojik sigorta gibi çalışır:
“Yanlış giden şey benim kararım olmasın.”
Ama şunu söyleyeyim:
Karar vermemek de bir karardır. Ve çoğu zaman en pahalı karardır.
İlişkilerde status quo bias: Beni sevmiyor ama alıştım.
İlişkilerde bu yanlılık çok net görünür.
Çünkü insan yalnızlıktan korkar, belirsizlikten korkar, yeniden başlama enerjisinden korkar.
Sonra kendine şunu söyler:
“Zaten herkes böyle.”
“Daha iyisi var mı?”
“En azından kötü biri değil.”
“Beni aldatmıyor.”
“Beni dövmüyor.”
“Beni tamamen terk etmedi.”
Fark ediyor musun?
Zihin bir noktada mutluluk standardını değil, felaket eşiğini standart yapıyor.
“Daha kötü değilse, idare et.”
Bu, içten içe insanın kendi değerini aşağı çekmesidir.
Ve en sessiz yıkım da budur:
Hayatın standardını, katlanılabilirlik seviyesine indirip buna kader demek.
İş hayatında status quo bias: “Gittiğim yerde daha kötü olabilir”
İş dünyasında en sık duyduğumuz cümle:
“Burayı sevmiyorum ama dışarısı daha kötü olabilir.”
Olabilir.
Ama bu cümle bazen araştırma değil, sadece korkudur.
Status quo bias burada kendini mantık kılığına sokar. İnsan değişmemeyi rasyonalize eder.
Çünkü değişim şu üç şeyi ister:
1.Belirsizliğe dayanıklılık
2.Yeni beceriler öğrenme
3.Kısa süreli konfor kaybı
Zihin bu üçüne hayır der.
Ama hayat bir noktada zihinle pazarlığı bitirir. Ve insan ya kendi isteğiyle değişir… Ya da mecbur kalır.
Peki bunu nasıl kırarsın?
Sihirli cümle şu: “Bildiğim kötü mü, bilmediğim iyi mi?” Ama bunu daha net hale getirelim.
Kendine şu 4 soruyu sor:
1.Bu düzen aynı kalsa, 6 ay sonra ben kim olurum?
2.Bu düzende kalmanın benden aldığı şey ne? (Enerji, zaman, özsaygı?)
3.Değişmekten korktuğum şey tam olarak ne? Kaybetmek mi, utanmak mı, yalnız kalmak mı?
4.En kötü senaryoda bile kendimi toparlayabilecek miyim?
Bu soruların amacı hemen karar ver demek değil. Ama zihin sisini dağıtmak.
Çünkü status quo bias, sisin içinde büyür.
Netlikte küçülür.
Mevcut düzen bazen bir hapishanedir
Felsefede çok sert bir gerçek vardır: İnsan bazen zincirlerini sever, çünkü zincir tanıdıktır.
Ama tanıdık olan her şey doğru değildir.
Bazen tanıdık olan sadece… Uzun sürmüştür.
Status quo bias, zihnin hayatta kalma refleksinin, yaşama ihtiyacını bastırmasıdır.
Hayatta kalırsın ama yaşamazsın. Günler geçer ama sen geçmezsin.
O yüzden şu cümleyi bir yere yaz:
“Mevcut düzenim beni büyütmüyorsa, beni küçültüyordur.”
İşte mesele bu kadar.