
Bazen insanın önünde yalnızca zor bir gün değil, sanki kapanmış bir gelecek vardır. Başvurular cevapsız kalır, emek karşılık bulmaz veya birbirini izleyen kayıplar yeni bir başlangıcı düşünmeyi güçleştirir. Böyle bir dönemde “Biraz olumlu düşün” sözünü duymak, anlaşılmak yerine yalnız bırakılmış hissettirebilir.
Umutsuzlukla başa çıkmak, kendini hemen iyi hissetmeye zorlamakla başlamaz. Önce hangi koşulların seni yorduğunu, neye ihtiyaç duyduğunu ve bugün hangi küçük alanda hareket edebileceğini anlamaya çalışabilirsin. Umut, her şeyin düzeleceğine ilişkin kesin bir söz olmak zorunda değildir; henüz bütün seçenekleri görmediğini kabul etmek için de yer açabilir.
Umutsuzluğu tek bir nedene indirgememek
Bir insanın yaşadığı sıkışmışlığı yalnızca düşünme biçimine bağlamak eksik kalır. Maddi güçlük, sağlık sorunu, güvencesiz çalışma, bakım sorumluluğu veya destek eksikliği somut koşullardır. Bunların etkisini kabul etmek, kişinin kendi hayatında hiçbir etkisi olmadığını söylemek değildir. Sorumluluğu, gerçekten müdahale edebileceği yere koymaktır.
Örneğin cevap alamadığın bir iş başvurusunda özgeçmişini gözden geçirebilirsin. Ancak kurumun bütçesini, aday sayısını ve karar takvimini tek başına belirleyemezsin. Sonucu bütün kişiliğinin ölçüsü saymak, bu ayrımı kaybettirir. Bir girişimin işe yaramaması ile senin değersiz olman aynı önerme değildir.
“Hiçbir şey değişmeyecek” bir gözlem mi, bir öngörü mü?
“Bu hafta üç başvuruma cevap gelmedi” gözlenebilir bir durumdur. “Bundan sonra hiçbir zaman cevap gelmeyecek” ise geleceğe ilişkin bir çıkarımdır. İkinci cümle o anda çok inandırıcı gelebilir; yine de henüz yaşanmamış bütün zamanları kapsar.
Bu ayrımı yapmak, acını geçersiz saymak anlamına gelmez. Yaşadığın hayal kırıklığına yer açarken onun bütün geleceğin kanıtı olup olmadığını ayrıca sorabilirsin. Daha ölçülü bir cümle şöyle olabilir: “Şu an sonuç alamıyorum ve bu beni zorluyor; hangi seçeneği değiştirebileceğimi henüz araştırmadım.”
Düşünce sürekli aynı sorular etrafında dönüyor, fakat yeni bir bilgi veya karar üretmiyorsa aşırı düşünme ve düşünce döngüleri üzerine yazı da bu ayrımı ele alıyor.
Öz yeterlik: Her şeyi yapacağına inanmak değil, belirli bir adımı değerlendirmek
Albert Bandura’nın 1977 tarihli öz yeterlik kuramı, kişinin belirli bir davranışı gerçekleştirebilme beklentisini ele alır. Kavram, her sonucu zihinsel olarak kontrol edebileceğimiz anlamına gelmez. Bir işi yapabilme beklentisi ile o işin dış dünyada mutlaka istediğimiz sonucu doğurması farklı sorulardır.
Bu ayrımı gündelik bir örnekle düşünebiliriz: “Hayatımı düzeltebilir miyim?” çok geniş bir sorudur. “Bugün bilgi almak için tek bir telefon görüşmesi yapabilir miyim?” daha dar ve değerlendirilebilir bir sorudur. Görüşmenin sonucu belirsiz kalabilir; buna rağmen arama yapıp yapmadığını ve ne öğrendiğini görebilirsin.
Atılacak adımın küçük olması, yaşanan sorunun küçük olduğu anlamına gelmez. Bazen büyük bir sorun karşısında erişilebilir bir başlangıç seçmiş olursun. Yapamadığında ise kendini suçlamak yerine adımın zamanını, büyüklüğünü veya ihtiyaç duyduğu desteği yeniden değerlendirebilirsin.
İlerlemeyi yalnızca sonuçla ölçmemek
Harkin ve arkadaşlarının 2016 tarihli meta-analizi, hedefe yönelik ilerlemeyi izlemeyi artıran müdahalelerin ortalamada hedefe ulaşmayı desteklediğini bildirdi. Bu bulgu, umutsuzluğun tek başına kayıt tutarak tedavi edileceğini göstermez; çalışmanın konusu hedef takibi ve davranış düzenlemesidir.
Buradan yararlanarak kendi değerlendirme sayfana üç soru koyabilirsin: Ne yaptım? Ne öğrendim? Bir sonraki denemede neyi değiştireceğim? Bu taslak araştırmada sınanmış ayrı bir ölçek değildir; sonucu beklerken süreci görünür kılmak için bir örnektir.
Yeni bir iş arayan biri için bir haftanın kazancı yalnızca teklif almak olmayabilir. Hangi koşullarda çalışmak istemediğini anlamak, eksik bir belgeyi tamamlamak veya mesleki bir görüşmeden bilgi edinmek de kaydedilebilir. Bunlar iş bulmanın yerine geçmez; fakat bütün haftayı tek bir “olmadı” cümlesine sıkıştırmayı önler.
Zor duygulara yer açarken günlük hayatı sürdürmek
Dünya Sağlık Örgütünün Doing What Matters in Times of Stress rehberi, güçlükler karşısında kullanılabilecek pratik stresle başa çıkma becerileri sunar. Bu tür beceriler küçük alıştırmalarla çalışılabilir; kişinin koşullarını ortadan kaldırdığı veya herkesin aynı şekilde yarar göreceği anlamına gelmez.
Kendi gününü düşünürken “Şu an ne hissetmeliyim?” yerine “Şu an neye ihtiyacım var?” sorusunu deneyebilirsin. Bazen cevap dinlenmek, bazen bir işi ertelemek, bazen bilgi almak veya birinden yardım istemektir. Bütün ihtiyaçları aynı anda karşılayamıyorsan önce en acil ve karşılanabilir olanı ayırabilirsin.
Üzüntü yaşarken günlük bir işi tamamlamak mümkündür; bunu yapabilmek de üzüntünün bittiğini kanıtlamaz. Bir gün daha az şey yapman, önceki çabanı geçersiz kılmaz. Günlük kapasiteyi ahlaki bir başarı sınavına çevirmeden değerlendirmek için kendine alan bırakabilirsin.
Destek istemeyi somutlaştırmak
“Bir şey olursa ara” iyi niyetli ama belirsiz bir teklif olabilir. İhtiyacını biliyorsan daha açık bir karşılık verebilirsin: “Bugün çözüm önermeden beni on dakika dinler misin?” veya “Şu başvuru metnini birlikte okuyabilir miyiz?” Bunlar iletişim örnekleridir; her ilişkinin güvenli veya her kişinin uygun destek kaynağı olduğu varsayılmaz.
Güvendiğin birinin seni anlamaması da yaşadığın güçlüğün gerçek olmadığını göstermez. Farklı bir kişiye veya uygun bir uzmana başvurmak gerekebilir. Umutsuzluk uzun sürüyor, uykuya, işe, ilişkilere veya günlük işlevlere belirgin biçimde yansıyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek değerlidir. Bu yazı kişisel değerlendirme ve tedavinin yerini tutmaz.
Felsefi yorum: Umut, kesinlik olmadan eylemde bulunabilir mi?
Burada araştırma bulgusundan ayrı bir felsefi soru açılıyor: Bir adımın anlamlı olması için sonucunu önceden bilmek gerekir mi? Yardım istemek, bir beceriyi çalışmak veya bir sınır koymak bazen başarı ihtimali kesin olduğu için değil, önem verdiğimiz bir yaşam yönünü koruduğu için anlam taşır.
Umut bu bakışta koşulsuz iyimserlik değildir. Belirsizliği görerek hangi değerin yanında duracağını seçmektir. Gerektiğinde yön değiştirmek, bir hedefi bırakmak veya dinlenmek de bu seçimin parçası olabilir. Israrın kendisi her durumda erdem sayılmaz; neyi hangi bedelle sürdürdüğümüzü sormak gerekir.
Bugün için uygulanabilir bir başlangıç
Önce seni zorlayan durumu tek cümleyle yaz. Ardından kontrol edebildiğin bir davranışı ve o davranış için ihtiyaç duyduğun desteği belirle. Son olarak ne zaman yeniden değerlendireceğini seç. Örneğin: “İş arama süreci beni yoruyor. Yarın bir başvuru metnini güncelleyeceğim. Bir arkadaşımdan yalnızca anlaşılmayan yerleri işaretlemesini isteyeceğim. Haftanın sonunda yöntemi gözden geçireceğim.”
Bu bir iyileşme reçetesi değildir; belirsizliği küçük bir çalışma alanına ayırmanın örneğidir. Hedefi davranışa çevirmek için hedefleri yazma ve eylem planlama yazısındaki ayrımlara da bakabilirsin.
Sık sorulan sorular
Umutsuz hissetmek güçsüz olduğum anlamına mı gelir?
Bir duygu, insanın bütün karakterini veya değerini belirlemez. Yaşanan koşulları, ihtiyaçları ve destek olanaklarını birlikte değerlendirmek daha açıklayıcıdır.
Olumlu düşünürsem her şey düzelir mi?
Düşünceler davranışları etkileyebilir; dış koşulların tamamını kontrol etmez. Bir yaklaşım, sıkıntı sürüyorsa kişiyi yeterince inanmadığı için suçlamamalıdır.
Küçük adımlar yeterli olmazsa ne yapabilirim?
Planı ve ihtiyaç duyduğun desteği yeniden gözden geçirebilirsin. Günlük hayatın belirgin biçimde etkileniyorsa profesyonel değerlendirme almak uygun bir adımdır.
Kaynakça
- Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215. Araştırma kaydı.
- Harkin, B. ve arkadaşları (2016). Does monitoring goal progress promote goal attainment? A meta-analysis of the experimental evidence. Psychological Bulletin, 142(2), 198–229. Makale.
- Dünya Sağlık Örgütü (2020). Doing What Matters in Times of Stress: An Illustrated Guide. Rehber ve dil seçenekleri.