Sağlıklı Özgüven Nasıl Gelişir? Öz Yeterlik, Cesaret ve Gerçekçi Hedefler

Bazen yeni bir işe başlamak için hazır hissetmeyi bekleriz. Bir konuşma yapacağız, bir beceri öğreneceğiz veya uzun süredir düşündüğümüz bir başvuruyu göndereceğiz. İçimizdeki soru aynıdır: “Ya yapamazsam?” Bu sorunun varlığı, kapasitemizin olmadığı anlamına gelmez. Fakat soruyu susturmak için kendimizi olduğumuzdan büyük ilan etmek de tek seçenek değildir.

Sağlıklı özgüven, her durumda kazanacağına inanmak yerine, bildiklerini kullanabileceğine ve bilmediklerini öğrenebileceğine güvenmektir. Böyle bir güven, geri bildirimle kırılmak zorunda değildir. Yeni bilgi geldiğinde değişebilir; zorlandığında destek arayabilir. İddialı hedefler ile gerçekle bağını korumak birbirine düşman değildir. Asıl mesele, güvenimizi hangi temele yerleştirdiğimizdir.

Özgüven, öz değer ve öz yeterlik aynı mı?

Gündelik dilde bu kavramları sık sık birbirinin yerine kullanırız. Öz değer, insan olarak kendimizi değerli görmemizle ilgilidir. Bir görevdeki başarısızlık bütün değerimizi belirlemek zorunda değildir. Öz yeterlik ise daha belirli bir soruya yönelir: “Bu koşullarda, bu işi yapmak için gerekli davranışları gösterebilir miyim?” Genel olarak kendine güvenmek ile belirli bir beceriye güvenmek ayrılabilir.

Albert Bandura’nın öz yeterlik yaklaşımı, kişinin yapabileceğine ilişkin beklentilerinin davranışa başlama ve sürdürmeyle ilişkisini ele alır. Başarı deneyimleri, başkalarını gözlemlemek, sözel destek ve bedensel durumların yorumlanması bu beklentilerin kaynakları arasındadır. Kaynak: Bandura, Self-efficacy: Toward a Unifying Theory of Behavioral Change. Bu yaklaşım “İnanırsan her şey olur” şeklinde bir başarı garantisi değildir.

Bir sunuma hazırlanırken “Ben harikayım” demekle, “Konuyu biliyorum, üç kez prova yaptım ve sorular için not çıkardım” demek farklıdır. İkinci cümle güvene incelenebilir bir temel verir. Yine de dinleyicilerin tepkisini bütünüyle kontrol etmez. Hazırlık ile sonucu ayırdığımızda, tek bir kötü geri bildirim bütün benliğimizi yıkmak zorunda kalmaz.

Aşırı güven neden her zaman avantaj değildir?

Moore ve Healy, aşırı güvenin üç ayrı biçimini ele alır: gerçek performansı fazla tahmin etmek, kendini başkalarından gereğinden üstün konumlandırmak ve inançlarında aşırı kesin olmak. Bu ayrımlar önemlidir; insan bir konuda kendisini küçümserken başka konuda fazla emin olabilir. Araştırma: The Trouble with Overconfidence. Özgüveni yalnızca azdan çoğa giden tek bir çizgi gibi düşünmek eksik kalır.

Örneğin, hazırlık için on saat gereken bir işi iki saatte bitireceğini varsaymak cesaretli bir hedef gibi görünebilir. Ancak plan, gerçek süreyi dikkate almıyorsa gereksiz baskı yaratabilir. Sağlıklı yaklaşım “Ben yapamam” demek değildir; işi parçalara ayırmak, ilk denemeden sonra süreyi yeniden hesaplamak ve gerekirse yardım istemektir. Böylece iddia, öğrenmeye açık bir plana dönüşür.

Kendini sorgulamak zayıflık mı?

Kendini sorgulamanın biçimi belirleyicidir. “Hangi kısmı geliştirebilirim?” sorusu ile “Ben zaten hiçbir şeyi başaramam” yargısı aynı değildir. İlki davranışa ve bilgiye yönelir; ikincisi bütün kişiliği tek bir başarısızlığa indirger. Bu nedenle bütün kuşkuları susturmayı hedeflemek yerine, kuşkunun ne yaptığına bakmak daha anlamlıdır. Bizi hazırlığa mı yöneltiyor, yoksa hiçbir adım atamayacağımız bir döngüye mi sokuyor?

“Sadece zeki insanlar kendinden şüphe eder” veya “Bilgisi az olan hiç şüphe etmez” gibi kesin cümleler de kullanışlı değildir. Birinin konuşurken emin görünmesi onun bilgisini kanıtlamaz. Aynı şekilde çekingen görünmesi bilgisiz olduğunu göstermez. Yetkinliği anlamak için kişinin iddiasını, yaptığı işi ve geri bildirim karşısındaki davranışını incelemek gerekir.

Başarısını sürekli şansa bağlayan kişiler için imposter sendromu üzerine yazımız ilgili bir okumadır. Ancak bir yazıyı okumak kendimize tanı koymak anlamına gelmez. Buradaki amaç, kendi değerlendirmemizin her zaman bütün resmi göstermeyebileceğini fark etmektir. Metabiliş de düşünceyi mutlak bir hüküm gibi değil, üzerinde çalışılabilir bir süreç olarak görmeyi tartışır.

Felsefi açıdan cesaret ile gözü karalık

Aristoteles, Nikomakhos’a Etik’te cesareti korkaklık ve gözü karalıkla karşılaştırır. Cesaret, her tehlikeyi yok saymak veya her korkuya teslim olmak değildir. Duruma uygun bir tutum ve gerekçeyle ilgilidir. Kaynak: Nikomakhos’a Etik, III. kitap. Bu, modern bir psikoloji deneyi değil; karar verme üzerine düşünmek için felsefi bir çerçevedir.

Gündelik yaşama ilişkin yorumumuz şu olabilir: Cesaret, korkunun tamamen bitmesini beklemeden, riski görerek hareket etmektir. Yeni bir mesleki fırsata başvurmak cesur olabilir. Yapamadığımız bir işi yapabiliyormuş gibi sunmak ise cesaretle aynı şey değildir. Birinde gelişmeye alan açarız; diğerinde bilgi açığını gizlemeye çalışabiliriz. Bu ayrım, özgüvenin etik boyutunu da görünür kılar.

Gerçekçi hedef, küçük hedef demek değildir

Gerçekçilik bazen yalnızca sınırlanmak gibi anlaşılır. Oysa büyük hedefi aşamalara ayırmak onu küçültmez; üzerinde çalışılabilir hale getirir. Bir kitabı yazmak istiyorsanız, ilk haftanın görevi kitabın bütününü bitirmek değil, bölüm planını çıkarmak olabilir. Hedef iddialı kalır; günlük davranış ise somutlaşır. Hayalden eyleme ve hedef belirleme yazısı bu ayrımı geliştirmek için okunabilir.

Sheeran, Webb ve Gollwitzer’in çalışmalarında, ne zaman ve nasıl davranılacağını belirleyen uygulama niyetlerinin etkisi, alttaki hedefin etkinliği ve gücüyle ilişkiliydi. Kaynak: The Interplay Between Goal Intentions and Implementation Intentions. Buradan her planın otomatik başarı getirdiği sonucu çıkmaz. Plan, kişinin gerçekten benimsediği bir hedefi davranışa çevirmesine yardımcı olacak biçimde kurulmalıdır.

Öz yeterliği geliştirmek için beş uygulama

1. Yapılabilir bir ilk adım seç

“Özgüvenli olacağım” yerine, “Toplantıda hazırladığım bir soruyu soracağım” gibi gözlenebilir bir davranış seçin. Amaç kişiliği bir günde değiştirmek değil, küçük bir deneyimi tamamlamaktır. İlk adımın boyutu kişinin koşullarına göre değişebilir.

2. Hazırlık ile beklentiyi karşılaştır

Denemeden önce ne beklediğinizi, sonrasında ne olduğunu not edin. Beklentiniz hangi noktada gerçekçiydi, hangi noktada eksikti? Bu bir kendini yargılama cetveli değildir. Bir sonraki deneme için daha doğru bilgi üretmenin yoludur.

3. Geri bildirimi davranışa çevir

“Yetersizsin” gibi genel bir değerlendirme yerine, hangi bölümün nasıl geliştirileceğini sorun. Yapıcı geri bildirim ve çözüm üretmek üzerine yazımız bu konuda ilgili bir çerçeve sunuyor. Her eleştiriyi kabul etmek zorunda değilsiniz; fakat kullanılabilir kısmını inceleyebilirsiniz.

4. Başarı kadar düzeltme deneyimini de kaydet

Bir hatayı fark edip yeniden denemek, yalnızca ilk seferde başarılı olmaktan farklı bir beceridir. Kaydınızda “Yanlış yaptım” cümlesinin yanında “Neyi değiştirdim?” sorusu da bulunsun. Böylece gelişim, kusursuz görünme zorunluluğuna dönüşmez.

5. Sonucu bütün değerinizle eşitleme

Bir başvurunun reddedilmesi veya bir hedefe yetişememek, hangi alanın değerlendirilmesi gerektiği hakkında bilgi verebilir. Bütün kişiliğiniz hakkında nihai karar değildir. Desteğe ihtiyaç duymak da başarısızlık sayılmaz. Uzun süren yoğun kaygı veya işlev kaybında profesyonel destek düşünülmelidir.

Sık sorulan sorular

Özgüven için kendimi abartmam gerekir mi?

Hayır. Güveni hazırlık, beceri ve geri bildirimle geliştirebilirsiniz. Gerçeğe açık olmak, iddialı hedeflerden vazgeçmek demek değildir.

Korkarken de cesur olabilir miyim?

Evet. Cesaret üzerine felsefi yaklaşım, korkunun varlığı ile davranışın niteliğini ayrı düşünmemize yardımcı olur. Riski yok saymak gerekmez.

Küçük adımlar herkeste aynı sonucu verir mi?

Hayır. Koşullar, destek, beceri ve hedef farklıdır. Buradaki örnekler başarı garantisi değil, denenebilir bir düşünme ve çalışma çerçevesidir.

Sağlıklı özgüvenin en belirgin özelliği nedir?

Yeni bilgiye göre değişebilmesidir. “Bunu öğrenebilirim” cümlesi, “Ben asla yanılmam” cümlesinden daha sağlam bir başlangıçtır.

WhatsApp

Bir yorum

  1. Geri bildirim:Kendini Üstün Görmek: Özgüven ve Sosyal Karşılaştırma

Yorum yapın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir