
Bir tartışmada en emin konuşan kişinin konuyu en iyi bilen kişi olduğunu düşünebiliriz. Cümleler akıcıdır, açıklama hazırdır, itiraza verilecek cevap da bellidir. Yine de konuşmanın sonunda basit bir soru açıkta kalabilir: Anlatılan şeyin nasıl işlediğini gerçekten açıklayabiliyor muyuz?
Bilgi kesinliği yanılsaması ifadesini burada, bildiğimizi hissetmekle bildiğimizi gösterebilmek arasındaki farkı düşünmek için kullanıyoruz. Bu bir psikiyatrik tanı değildir. “Boş teneke” gibi bir etiket de karşımızdaki insanın zihnini ölçen bilimsel bir araç sunmaz.
Konu yalnızca başkalarının fazla emin olması değil. Kendi açıklamalarımızın nerede sağlam, nerede eksik olduğunu nasıl fark edeceğimiz de aynı sorunun parçası.
Bir şeyi tanımak, nasıl çalıştığını açıklamak mıdır?
Bir bisikletin ne olduğunu bilmek, bütün parçalarının nasıl birlikte çalıştığını açıklamakla aynı görev değildir. Benzer biçimde bir psikoloji terimine aşina olmak, o kavramı destekleyen araştırmaların yöntemini ve sınırlarını bilmek anlamına gelmez.
Rozenblit ve Keil’in 2002 tarihli deneylerinde, katılımcıların karmaşık sistemleri ne kadar iyi anladıklarına ilişkin değerlendirmeleri, ayrıntılı açıklama yapmayı denedikten sonra düşebiliyordu. Araştırmacılar bu olguyu açıklama derinliği yanılsaması olarak ele aldı.
Gündelik bir deneme yapabiliriz: Sık kullandığımız bir kavram seçip onu üç kısa adımda anlatmayı deneyelim. Hangi adım neden bir sonrakine yol açıyor? Aradaki bağlantıyı açıklarken aynı kelimeyi tekrar etmek zorunda kalıyorsak, eksik kalan bir nokta bulmuş olabiliriz.
Bu, bilgisizliğimizi ilan etmek için kurulmuş bir tuzak değildir. Açıklamanın hangi kısmının öğrenilmeye ihtiyaç duyduğunu görünür kılabilir.
Başkasının bilgisiyle kendi anlayışımızı karıştırabilir miyiz?
Günlük hayatın büyük bölümü ortak bilgiye dayanır. Bir cihazı onarırken, bir metni çevirirken veya sağlıkla ilgili bir soruyu araştırırken herkesin her ayrıntıyı tek başına bilmesi beklenemez. Uzmanlıktan yararlanmak, öğrenmenin olağan bir parçasıdır.
Sloman ve Rabb’in 2016 tarihli deneylerinde, bir olgunun bilim insanları tarafından anlaşıldığını ve açıklamaya erişilebildiğini düşünmek, açıklamanın kendisi verilmeden de katılımcıların kendi anlayışlarını daha yüksek değerlendirmesiyle ilişkiliydi. Bu bulgu, başkalarının bildikleriyle kendi bildiklerimizi ayırmanın her zaman kolay olmadığını gösterir.
Buradan çıkarabileceğimiz pratik soru şudur: “Bu açıklamayı kendim kurabiliyor muyum, yoksa gerektiğinde kime soracağımı mı biliyorum?” İkisi de değerlidir; ancak aynı beceriyi tarif etmez.
Bir uzmana güvenmek ile o uzmanın alanında uzman olduğumuzu varsaymak arasında dikkat edilmesi gereken bir sınır vardır.
İnternette cevabı bulmak ile öğrenmek arasındaki fark
Fisher, Goddu ve Keil’in 2015 tarihli deneyleri, çevrim içi açıklama aramanın kişinin kendi bilgisini değerlendirmesini artırabildiğini gösterdi. Araştırma, bilgiye erişimle kişinin kendi anlayışını birbirine karıştırabilmesine odaklanıyordu.
Bu sonuç internet kullanımının öğrenmeyi imkânsızlaştırdığı anlamına gelmez. Daha dikkatli bir okuma için küçük bir ayrım önerir: Bir cevabı buldum mu, yoksa o cevabın gerekçesini açıklayabiliyor muyum?
Örneğin bir yazı hazırlarken kaynağı kapatıp ana fikri kendi cümlelerinle özetlemeyi deneyebilirsin. Ardından yeniden kaynağa dönüp eksik veya yanlış aktardığın noktaları karşılaştırabilirsin. Bu bir zekâ testi değildir; metnin hangi bölümlerini gerçekten takip ettiğini görmek için çalışma yöntemidir.
Bir arama motorundan veya bir yapay zekâ aracından gelen yanıt için de aynı sorular sorulabilir: Asıl kaynak nerede? Hangi iddia hangi bulguya dayanıyor? Açıklamadaki belirsizlikler korunmuş mu? Bunlar, söz konusu deneylerin yapay zekâ araçları üzerinde yürütüldüğü iddiası değil; kaynak okurken kullanılabilecek sorulardır.
Kesin konuşan birini nasıl değerlendirebiliriz?
Sesin yüksekliğinden, cümlelerin uzunluğundan ya da kullanılan teknik sözcüklerden bir insanın niyetini veya ruh sağlığını çıkaramayız. Daha verimli olan, belirli bir iddianın gerekçesine bakmaktır.
Bir açıklamayı değerlendirirken şu sorular kullanılabilir:
- Tam olarak hangi iddia ileri sürülüyor?
- Bu iddiayı destekleyen veri veya kaynak nedir?
- Kaynak gerçekten aynı soruyu mu araştırıyor?
- Hangi koşullarda bu açıklama yetersiz kalır?
- Yeni bir bulgu gelirse sonuç değişebilir mi?
Karşı tarafın kaynak sunamaması, bütün kişiliği hakkında hüküm vermeyi gerektirmez. Yalnızca o anda sunulan açıklamanın yeterince desteklenmediğini söylemek mümkün olabilir.
Aynı ölçütü sevdiğimiz bir fikre de uygulayabilmek önemlidir. Kaynak kontrolü, yalnızca katılmadığımız insanlara yönelttiğimiz bir sınav hâline gelirse kendi düşüncemizin eksikleri görünmez kalabilir.
Kendi anlayışını sınamak için kısa bir çalışma
Aşağıdaki uygulama klinik bir test değildir. Öğrenme sırasında kullanılabilecek bir not alma örneğidir.
1. İddianı tek cümleye indir
“Bu konu çok derin” demek yerine, savunduğun düşünceyi açıkça yaz. Ne söylediğin belirginleştiğinde hangi bilgiye ihtiyaç duyduğun da daha kolay anlaşılır.
2. Bir açıklama zinciri kur
İlk adımın ikinci adıma nasıl bağlandığını anlat. Örnek, benzetme ve açıklamayı ayır. Bir benzetme konuyu canlandırabilir; kendi başına kanıt yerine geçmez.
3. Eksik kalan yeri işaretle
Bir aşamada “Burayı bilmiyorum” demek, bütün düşüncenin değersiz olduğu anlamına gelmez. Hangi soruyu araştıracağını belirleyebilir.
4. Bir karşı örnek düşün
Açıklamanın her durumda geçerli olup olmadığını sor. Tek bir örneği bütün insanlara uygulayıp uygulamadığını kontrol et. Hızlı öğrenme ve sabırsızlık üzerine yazımız da bir konuyu hızlı kavramakla yetkinleşmenin farklı aşamalarını ele alıyor.
Bu çalışma, aynı soruyu durmadan tekrarlamaya dönüşürse kısa bir ara vermek veya somut bir kaynak sorusu belirlemek daha yararlı olabilir. Overthinking yazısı düşünmenin ne zaman ilerleme sağladığını tartışıyor.
Felsefi yorum: Fikri savunmak ve yanılma ihtimaline yer açmak
Buradaki değerlendirme bir deney sonucu değil, bilgiye yaklaşım üzerine felsefi bir yorumdur. Bir görüşü ciddi biçimde savunmak, ona yönelik her itirazı kişisel saldırı saymayı gerektirmez. İtirazın hangi kısmının açıklamaya katkı sunduğunu sorabiliriz.
Bununla birlikte, yanılabileceğimizi kabul etmek bütün görüşleri eşit ölçüde desteklenmiş saymak anlamına gelmez. Bazı açıklamaların kanıtı daha güçlü olabilir. Önemli olan, o gücü yalnızca konuşanın özgüveninden çıkarmamaktır.
Kendi bilgimizin sınırlarını görmek, sözümüzün değerini azaltmak zorunda değildir. Bazen daha dikkatli bir cümle kurmamızı sağlar: “Bu bölümünü biliyorum; şu kısmı için daha fazla kaynağa ihtiyacım var.” Böyle bir cümle hem düşünmeyi hem diyaloğu devam ettirebilir.
Sık sorulan sorular
“Boş teneke sendromu” bilimsel bir tanı mı?
Bu yazıda bu ifade bir tanı olarak kullanılmıyor. İnsanları etiketlemek yerine belirli iddiaların nasıl gerekçelendirildiğini ele alıyoruz.
Çok emin olmak, mutlaka yanlış olmak mı demek?
Hayır. Özgüven, bir iddianın doğru veya yanlış olduğuna tek başına karar verdirmez. Kanıta ve açıklamaya bakmak gerekir.
Her konuda uzmanlaşmak zorunda mıyız?
Hayır. Uzmanlıktan yararlanabiliriz. Kendi bildiklerimizle başkasının bilgisine nerede dayandığımızı ayırmak yeterli bir başlangıç olabilir.
Kaynaklar
- Rozenblit, L. ve Keil, F. (2002). The misunderstood limits of folk science: an illusion of explanatory depth. Cognitive Science, 26(5), 521–562. https://doi.org/10.1207/s15516709cog2605_1
- Sloman, S. A. ve Rabb, N. (2016). Your Understanding Is My Understanding: Evidence for a Community of Knowledge. Psychological Science, 27(11), 1451–1460. https://doi.org/10.1177/0956797616662271
- Fisher, M., Goddu, M. K. ve Keil, F. C. (2015). Searching for explanations: How the Internet inflates estimates of internal knowledge. Journal of Experimental Psychology: General, 144(3), 674–687. https://doi.org/10.1037/xge0000070