Deniz, birkaç haftadır görüştüğü biriyle hafta sonu için plan yapıyor. Buluşma iki kez erteleniyor ve karşı taraf yeni bir tarih önermiyor. Deniz, “Kesin işlerinin yoğunluğundan, rahatlayınca her şey düzene girer” diye düşünüyor. Yoğunluk mümkün. Eldeki bilgi daha sınırlı. İki plan ertelendi ve henüz yeni bir plan yok. Deniz’in zihninde ise bu bilgiden, ilişkinin nasıl gelişeceğine dair epey kesin bir hikâye çıkıyor.
İlişkide wishful thinking, istediğimiz bir sonucun, o sonucun ne kadar olası olduğuna ilişkin değerlendirmemize karışmasıdır. Türkçede isteğe dayalı düşünme olarak da anlatılabilir. “Bu ilişkinin ilerlemesini umuyorum” bir isteği ifade eder. “Bunun ilerleyeceği belli, biraz beklemem yeter” ise geleceğe ilişkin bir yargıdır. İkinci cümleyi kurarken hangi gözlemlere dayandığımızı sormak, umuda gerçekçi bir yer açar.
Wishful thinking neden ikna edici gelir?
Psikolog Ziva Kunda’nın motivasyonlu akıl yürütme üzerine çalışması, istediğimiz sonuca bağlı olarak hangi bilgileri hatırladığımızın, hangi gerekçeleri ürettiğimizin ve onları nasıl tarttığımızın değişebileceğini anlatır. Genellikle kendimize makul görünen gerekçeler ararız. Bir görüşmede söylenen sıcak bir cümleyi ayrıntılarıyla hatırlayıp sonraki haftalarda kimin plan yaptığına daha az dikkat etmek, bunun gündelik bir örneğidir.
Kunda’nın ele aldığı motivasyonlu akıl yürütme geniş bir kavramdır. Sonucu arzu etmenin o sonuca verdiğimiz olasılığı artırması, bununla ilgili daha dar bir iddiadır. Zlatan Krizan ve Paul Windschitl’in derlemesinde bu ikinci iddianın kanıtları sınırlı bulunur. Bazı koşullarda arzu insanı daha iyimser kılabilir. Başka bir durumda, sonucu çok önemsemek ters ihtimali daha fazla düşünmesine yol açabilir. Deniz’in örneğinde asıl soru, açıklamayı elindeki veriden ne kadar kesin çıkarabildiğidir.
Bazen bir açıklama insana rahatlama sağlar. “Şu sıra zor bir dönemden geçiyor” düşüncesi, belirsizliği birkaç dakika için azaltabilir. Rahatlama hissi ise açıklamanın kimin tarafından doğrulandığı hakkında bilgi vermez. Bir olaya dair yorumun neden kolayca akla geldiğini görmek, o yorumu daha esnek biçimde değerlendirmeyi sağlar. Kendi düşüncemizi izleme ve yeni bilgiyle düzeltme becerisini metabiliş rehberinde de ele alıyoruz.
İyi niyetli yorum ve kanıtı görmezden gelmek
Yakın ilişkilerde partnerin davranışını zaman zaman cömertçe yorumlamak olağandır. Bir akşam yorgun görünen birine alan tanımak, bu kişinin daha önce sizinle düzenli konuştuğu ve yorgunluğunu dile getirdiği bir ilişkide gözlemlerle uyumlu olabilir. Sandra Murray, John Holmes ve Dale Griffin’in çiftlerle yürüttüğü çalışmada, olumlu partner algıları zaman içinde bazı ilişki sonuçlarıyla bağlantılı bulundu. Araştırma, karşılıklı etkileşimin sürdüğü ilişkileri inceledi.
Bir kişinin sizinle ne istediğini hiç konuşmadığı bir durumda geleceğe ilişkin güçlü bir tahmin yapmak farklı bir sorudur. Bir niyeti sınamak için, tek bir jestin yanında açıkça söylenenlere ve zaman içindeki davranışlara bakabilirsiniz. İlk buluşmanın iyi geçmesi, o gün hakkında değerli bir veridir. Gelecekteki bir anlaşmayı, sürekli ilgi göstereceğini ya da aynı hızda ilerlemek istediğini tek başına göstermez.
Deniz’in örneğinde iki erteleme, karşı tarafın motivasyonunu teşhis etmesine izin vermez. Üçüncü kez aynı koşullarda bir plan yapılırsa ne olacağını, önerilen yeni tarihin gerçekleşip gerçekleşmediğini ve konuşma açıldığında karşı tarafın ne söylediğini gözleyebilir. Böylece tek tek davranışları çözmeye çalışmaktan, aralarındaki örüntüyü anlamaya geçer.
Felsefi açıdan bir inancı ne zaman benimsemek makul?
İnancın etiği, bir kanaati oluştururken ne tür gerekçelere ihtiyaç duyduğumuzu sorar. W. K. Clifford, yeterli kanıta dayanmayan inançlara karşı katı bir tutum savunur. William James ise bazı önemli ve ertelenemeyen seçimlerde kanıtın tek başına kararı belirleyemediğini tartışır. Bu tartışma, gündelik ilişkilerde iki farklı kararı ayırmaya yardım eder. Birine güvenme yönünde küçük bir adım atmak bir seçimdir. Onun gelecekte ne isteyeceği konusunda kesin bir yargı vermek ise bilgi iddiasıdır.
Örneğin Deniz, “Bir kez daha plan yapmayı denemek istiyorum” diyebilir. Bunun için karşı tarafın zihnini bilmesi gerekmez. Karşı tarafın açıkça söyleyebileceği şeyleri sorması, kendi arzusuyla doldurduğu boşluğu küçültür. Aynı zamanda karşısındaki kişiye kendi niyetini kendi sözleriyle ifade etme alanı tanır.
Bir gözlemi yorumdan ayırmanın üç adımı
Kafanızda aynı hikâyeyi yeniden kurduğunuzu fark ettiğinizde kısa bir not alın. Birkaç dakika yeter. Amaç kendi duygunuzu küçümsemeden, elinizdeki bilginin neye izin verdiğini görmek.
- Gözlem. “İki buluşma ertelendi. Henüz yeni bir tarih konuşmadık.” Başka biri de konuşmaya baksa aynı durumu tarif edebilir mi?
- Yorum ve istek. “Beni görmek istediğini ve şu anda yoğun olduğunu düşünüyorum. Görüşmenin sürmesini de istiyorum.” Bu iki cümlede tahminin nerede, isteğin nerede olduğunu işaretleyin.
- Yeni bilgi. “Bu hafta görüşmek istiyor musun? İstiyorsan hangi gün ikimize de uygun?” gibi açık bir soru sorun. Yanıtın ve sonrasında yaşananların ilk yorumunuzu nasıl değiştirdiğine bakın.

Sorunun biçimi de önemlidir. “Yoğunsun, o yüzden erteledin, değil mi?” cümlesi açıklamayı baştan teklif eder. “Görüşmeye devam etmek konusunda ne düşünüyorsun?” sorusu karşı tarafın kendi cevabına daha fazla alan verir. Soruyu açık biçimde sorabilmekle, karşıdakinin cevabını dinlemek farklı becerilerdir. Bu ayrım iletişim ve anlaşılmadığını hissetmek yazımızda da yer alıyor.
Belirsizlik sürüyorsa kendi ölçütünüzü belirleyin
Bir kişinin niyetini tam olarak bilemeseniz de ilişkinin bugünkü düzeninin size uyup uymadığına karar verebilirsiniz. Örneğin, “Bir plan değiştiğinde haber verilmesini ve yeni tarih için ikimizin de öneri getirmesini istiyorum” diyebilirsiniz. Bu ölçüt, tek bir davranıştan karakter hükmü çıkarmadan kendi ihtiyacınızı anlatır.
Karşı taraf yoğun olduğu için düzenli görüşemeyebilir ve açıklaması doğru olabilir. Yine de görüşme sıklığı iki kişi için farklı beklentiler taşıyorsa, o farkı açıkça konuşmak gerekir. Başkasının gerekçesini anlamakla, bir düzenin size uyduğuna karar vermek ayrı işlerdir. Kendi ihtiyacınızı tarif etmenin ilişkiye nasıl yansıdığını sağlıklı sınırların psikolojisi yazısında inceleyebilirsiniz.
Tek bir ayrıntıyı bütün ilişkiye yaymamak
Bir konuşmadan sonra hem iyi hissettiren hem de kafanıza takılan bir ayrıntı kalabilir. İkisini birlikte kaydetmek işe yarar. “Buluşmayı sürdürmek istediğini söyledi” olumlu bir gözlem olabilir. “Yeni planı bu kez ben önerdim” de başka bir gözlemdir. İlki ikincisini silmez. İkincisi de tek başına ilk sözü samimiyetsiz yapmaz. Farklı günlerde benzer durumlar yaşandığında, iki gözlemin birlikte ne gösterdiğini değerlendirmek kolaylaşır.
Aynı yöntemi olumsuz bir yoruma da uygulayabilirsiniz. Bir görüşme ertelendiğinde “Artık ilgisi yok” düşüncesi akla gelebilir. Oysa önceki görüşmeler, iptal gerekçesi ve yeni tarih konusunda gösterilen çaba birbirinden farklı bilgiler taşır. Bu bilgileri birlikte değerlendirdiğinizde, olumlu veya olumsuz bir ihtimali sırf duygusal olarak güçlü geldiği için büyütme ihtimaliniz azalır. Kendinize “Hangi yeni bilgi fikrimi değiştirir?” diye sormak bunun için iyi bir başlangıçtır.
Bir kanaati yeniden değerlendirmek için kendinize kesin bir sonuca varma zorunluluğu yüklemeyin. Bazen elinizdeki en doğru ifade “Şimdilik emin değilim” olur. Bu ifade, bir sonraki konuşmada merak ettiğiniz şeyi açıkça sormanıza ve cevabı kendi beklentinizden bağımsız olarak duymanıza zaman tanır.
Sık sorulan sorular
Wishful thinking ile umut arasındaki fark nedir?
Umut, bir sonucun olmasını istemek ve ona ihtimal tanımaktır. İsteğe dayalı düşünmede ise kişinin o sonuca duyduğu arzu, sonucun olasılığını değerlendirirken kullandığı gerekçeleri etkiler. “Umarım görüşürüz” ile “Kesin görüşeceğiz” arasındaki geçişte hangi bilginin eklendiğine bakın.
Bir kişinin sözlerine mi, davranışlarına mı bakmalıyım?
İkisi farklı bilgi verir. Sözler kişinin ne söylediğini gösterir, davranışların zaman içinde tekrarlanma biçimi ise o sözlerin gündelik hayatta nasıl karşılık bulduğuna dair bilgi taşır. Tek bir örneğe geniş anlam yüklemeden, ikisinin hangi noktalarda örtüştüğünü inceleyin.
Karşımdakinin ne düşündüğünü bilmeden karar verebilir miyim?
Bir karar için gerekli bilgi, kararın kendisine bağlıdır. Bir buluşma daha teklif etmek az bilgiyle yapılabilecek bir seçimdir. Önemli bir ortak plan kurmak için iki kişinin ne istediği ve hangi sorumlulukları üstlenebileceği hakkında daha açık bir konuşma gerekir.
Kaynakça
- Kunda, Z. (1990). The Case for Motivated Reasoning. Psychological Bulletin, 108(3), 480–498. Araştırma derlemesi.
- Krizan, Z. ve Windschitl, P. D. (2007). The Influence of Outcome Desirability on Optimism. Psychological Bulletin, 133(1), 95–121. Araştırma derlemesi.
- Murray, S. L., Holmes, J. G. ve Griffin, D. W. (1996). The Self-Fulfilling Nature of Positive Illusions in Romantic Relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 71(6), 1155–1180. Çalışma.
- Chignell, A. The Ethics of Belief. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Felsefe kaynağı.
Geri bildirim:Tren İstasyonu Teorisi: İlişkiler ve Bağlılık